Zamek w Chęcinach - królewska warownia na skalistym wzgórzu
Zamek Królewski w Chęcinach jest jednym z najbardziej rozpoznawalnych zabytków województwa świętokrzyskiego. Jego kamienne mury i wysokie wieże wznoszą się na grzbiecie Góry Zamkowej, na wysokości około 367 metrów n.p.m. Warownia dominuje nad zabudową Chęcin i jest widoczna już z dużej odległości, szczególnie podczas podróży trasą między Kielcami a Krakowem.
Zamek zachował się jako zabezpieczona i częściowo zrekonstruowana ruina. Do dziś czytelny jest podział na zamek górny i dolny, pełny obwód murów obronnych, dwie cylindryczne wieże, czworoboczna baszta oraz pozostałości budynków mieszkalnych i gospodarczych. Zwiedzający mogą wejść na punkty widokowe, zobaczyć loch, skarbiec, dziedzińce oraz wykutą w skale studnię.
Początki Zamku Królewskiego w Chęcinach
Zamek powstał najprawdopodobniej na przełomie XIII i XIV wieku. Jego budowę wiąże się z panowaniem Wacława II, króla Czech i Polski. Warownia miała strzec rozwijającego się ośrodka górniczego, kontrolować okoliczne drogi oraz stanowić widoczny znak władzy monarszej na terenie Małopolski.
Pierwsza zachowana wzmianka pochodzi z 1306 roku. Władysław Łokietek zamierzał wówczas przekazać zamek wraz z jedenastoma wsiami biskupowi krakowskiemu Janowi Muskacie. Duchowny był jednak przeciwnikiem politycznym księcia, dlatego już rok później warownia ponownie znalazła się bezpośrednio w domenie monarszej. Z tego okresu pochodzi również informacja o pierwszym znanym urzędniku zamkowym, noszącym imię Wrocław.
Pierwotny zamek składał się z wydłużonego obwodu kamiennych murów i dwóch cylindrycznych wież ustawionych po przeciwnych stronach wzgórza. Wjazd prowadził od wschodu, a przy murze północnym znajdował się budynek mieszkalny. W kolejnych stuleciach powstały przedbramie, kaplica, zabudowania gospodarcze i zamek dolny z czworoboczną wieżą.
Zjazd rycerstwa i skarbiec królewski
Chęcińska warownia szybko stała się ważnym ośrodkiem życia politycznego. W jej murach organizowano zjazdy rycerstwa i możnowładztwa. Najbardziej znany odbył się 26 maja 1331 roku. Jan Długosz określił go mianem zgromadzenia przedstawicieli wszystkich ziem należących wówczas do Polski. Podczas spotkania Władysław Łokietek przekazał zarządzanie Wielkopolską swojemu synowi Kazimierzowi, późniejszemu królowi Kazimierzowi Wielkiemu.
Zamek był również jednym z miejsc koncentracji wojsk polskich przygotowujących się do walki z zakonem krzyżackim. Jego centralne położenie i trudna do zdobycia forma sprawiły, że wykorzystywano go jako bezpieczne miejsce przechowywania kosztowności. W 1318 roku arcybiskup gnieźnieński Janisław zdeponował tutaj skarbiec katedry gnieźnieńskiej, obawiając się zagrożenia ze strony Krzyżaków. Według tradycji w zamku przechowywano również skarbiec królewski.
Królewska rezydencja i oprawa polskich królowych
Zamek pełnił funkcję rezydencji polskich monarchów i ich rodzin. Przebywali w nim między innymi Władysław Łokietek, Kazimierz Wielki i Władysław Jagiełło. Dochody z zamku oraz należących do niego miejscowości przeznaczano na utrzymanie królewskich małżonek i wdów.
W Chęcinach mieszkała między innymi Adelajda Heska, druga żona Kazimierza Wielkiego. W 1425 roku schroniła się tutaj przed zarazą królowa Zofia Holszańska, nazywana Sońką, wraz z synem Władysławem, późniejszym królem Władysławem Warneńczykiem. Starostwo chęcińskie było później regularnie przekazywane jako część zabezpieczenia majątkowego królowych.
Najbardziej znaną postacią związaną z warownią pozostaje Bona Sforza, żona Zygmunta Starego. Jej rzeczywisty pobyt i rozporządzanie dobrami chęcińskimi stały się podstawą licznych historii o królewskich kosztownościach, skarbach ukrytych w podziemiach oraz Białej Damie spacerującej po murach.
Więzienie stanu w Chęcinach
Od końca XIV wieku zamek służył również jako więzienie dla szczególnie ważnych jeńców i przeciwników politycznych. Przetrzymywano tutaj między innymi Andrzeja Garbatego, przyrodniego brata i przeciwnika Władysława Jagiełły, oraz Jana Hińczę z Rogowa, oskarżonego o romans z królową Zofią Holszańską.
Po zwycięstwie pod Grunwaldem w 1410 roku na zamku osadzono ważniejszych jeńców krzyżackich. Jednym z nich był Michał Küchmeister von Sternberg, schwytany podczas bitwy pod Koronowem, który kilka lat później został wielkim mistrzem zakonu krzyżackiego. Funkcja więzienna jest dziś przypominana przez udostępniony turystom loch.
Zamek górny i dolny
Najstarszą częścią warowni jest zamek górny, otoczony murami i zamknięty od wschodu oraz zachodu cylindrycznymi wieżami. W jego obrębie znajdowały się najważniejsze pomieszczenia mieszkalne, kaplica, kuchnia, skarbiec i zabudowania związane z funkcjonowaniem dworu.
W XV wieku założenie powiększono o zamek dolny. Otoczono go osobnym murem obronnym i wzmocniono czworoboczną wieżą. Rozbudowa zwiększyła powierzchnię użytkową twierdzy, zapewniając miejsce dla załogi, koni, zapasów i zabudowań gospodarczych. Dziś oba dziedzińce tworzą główną przestrzeń trasy turystycznej.
Na terenie ruin przygotowano elementy pozwalające lepiej wyobrazić sobie życie w dawnej warowni. Można zobaczyć między innymi skarbiec, loch, lapidarium z detalami kamieniarskimi oraz replikę husyckiego wozu bojowego. Dostępne są również repliki wybranych elementów uzbrojenia, które można przymierzyć.
Studnia wykuta w skale
Na dziedzińcu znajduje się otwór dawnej studni, której głębokość szacuje się na około 100 metrów. Wykucie tak głębokiego szybu w skalistym wzgórzu było niezwykle trudnym przedsięwzięciem, ale zapewnienie stałego dostępu do wody miało podstawowe znaczenie podczas oblężenia.
Ze studnią wiąże się legenda o podziemnym połączeniu z ujęciem wody na chęcińskim rynku. Według opowieści wrzucona do zamkowej studni kaczka miała po pewnym czasie wypłynąć w studni miejskiej. Historia nie została potwierdzona archeologicznie, pozostaje jednak jedną z najpopularniejszych miejscowych legend.
Wieże widokowe i panorama Gór Świętokrzyskich
Jedną z największych atrakcji jest możliwość wejścia na zamkowe wieże. Z baszty zachodniej można oglądać historyczną zabudowę Chęcin, natomiast ze wschodniej rozciąga się szeroka panorama południowej części gminy, doliny Nidy oraz pasm Gór Świętokrzyskich.
Przy wyjątkowo dobrej przejrzystości powietrza ze szczytu wieży można dostrzec nawet odległe wierzchołki Tatr. Panorama obejmuje również Podzamcze Chęcińskie, okoliczne wsie, lasy, wapienne wzgórza i pola. Widoki sprawiają, że zamek jest atrakcyjny nie tylko dla miłośników historii, ale również dla fotografów i turystów krajobrazowych.
Zniszczenie i upadek warowni
Pierwszy poważny cios zadały zamkowi wojska rokoszu Zebrzydowskiego. W 1607 roku warownię podstępnie zdobyto, ograbiono i spalono. Zamek odbudował starosta Stanisław Branicki, nadając części pomieszczeń elementy renesansowego wystroju.
Kolejne zniszczenia nastąpiły w czasie potopu szwedzkiego. W 1655 roku do Chęcin wkroczyli Szwedzi, a w 1657 roku warownię i miasto spustoszyły wojska Jerzego II Rakoczego. Podczas wielkiej wojny północnej zamek został ponownie uszkodzony przez Szwedów. W XVIII wieku tracił znaczenie, a siedzibę starostów przeniesiono do Podzamcza Chęcińskiego.
Po rozbiorach opuszczone mury stały się źródłem materiału budowlanego dla okolicznych mieszkańców. Kolejne uszkodzenia powstały wskutek ostrzału artyleryjskiego podczas I wojny światowej. Prace zabezpieczające podejmowano od XIX wieku, a po 1945 roku częściowo zrekonstruowano wieże i fragmenty murów.
Legenda o Białej Damie i skarbach królowej Bony
Według najbardziej znanej legendy królowa Bona zgromadziła w Chęcinach wielki skarb, który postanowiła zabrać ze sobą podczas powrotu do Włoch. Kosztowności załadowano na liczne wozy. Podczas przeprawy przez Nidę drewniany most miał załamać się pod ciężarem jednego z transportów, a część klejnotów zatonęła w rzece.
Po śmierci królowa miała powrócić na zamek jako Biała Dama. Jej jasną postać podobno można zobaczyć nocą na murach, gdy poszukuje utraconych precjozów. Inne opowieści mówią, że część skarbów nadal spoczywa w zamkowych podziemiach. Są to legendy, a nie wydarzenia potwierdzone przez źródła historyczne.
Z historią Bony łączy się również legenda o Czarnym Rycerzu. Miał on zostać wysłany z powrotem do zamku po pozostawioną część królewskich kosztowności. Strażnicy odmówili jednak otwarcia bramy, obawiając się wywiezienia ostatnich skarbów z Polski. Od tej pory tajemniczy jeździec ma pojawiać się wieczorem w okolicach Góry Zamkowej.
Warto wiedzieć
Zamek Królewski znajduje się na Górze Zamkowej w Chęcinach, około 15 kilometrów od Kielc. Najwygodniejszy parking położony jest przy ulicy Jędrzejowskiej, u podnóża wzgórza. Dostępne są również parkingi przy ulicach Radkowskiej, Małogoskiej i Armii Krajowej. Od parkingu do bramy prowadzi piesze podejście.
Zwiedzanie trwa przeciętnie od godziny do półtorej. Indywidualni turyści nie muszą wcześniej rezerwować wejścia. Rezerwacja jest wymagana przy zamawianiu przewodnika oraz podczas wybranych wydarzeń specjalnych. Na teren zamku nie można wprowadzać zwierząt, z wyjątkiem psów przewodników.
Warownia jest otwarta przez cały rok, z wyjątkiem wybranych dni świątecznych i okresów niebezpiecznej pogody. W lipcu i sierpniu kasy działają codziennie od 9.00 do 19.00. W pozostałych miesiącach godziny są krótsze i zmieniają się sezonowo. Po zamknięciu kas turyści mają 30 minut na opuszczenie obiektu.
Aktualnie publikowany cennik przewiduje 23 zł za bilet normalny, 19 zł za ulgowy oraz 74 zł za bilet rodzinny dla dwóch osób dorosłych i dwojga dzieci. Dostępny jest także wspólny bilet obejmujący zamek, renesansową kamienicę Niemczówkę i Centrum Pamięci Kultury Żydowskiej w dawnej synagodze.
Ze względu na położenie na skalistym wzgórzu, nierówne nawierzchnie i schody prowadzące na wieże najlepiej wybrać wygodne obuwie. Na pełne zwiedzenie zamku i spokojne podziwianie widoków warto przeznaczyć około dwóch godzin.
Wizytę można połączyć ze spacerem po rynku w Chęcinach, zwiedzaniem Niemczówki, dawnej synagogi i klasztoru franciszkanów. W najbliższej okolicy znajdują się również Jaskinia Raj, Centrum Nauki Leonardo da Vinci w Podzamczu Chęcińskim, skansen w Tokarni oraz rezerwat Góra Zelejowa.
