Zamek w Baranowie Sandomierskim - renesansowy Mały Wawel
Zamek w Baranowie Sandomierskim jest jedną z najpiękniejszych i najlepiej zachowanych rezydencji magnackich późnego renesansu w Polsce. Monumentalna, jasna bryła z czterema narożnymi basztami, dekoracyjnymi szczytami i arkadowym dziedzińcem sprawia, że obiekt często nazywany jest „Małym Wawelem”. Określenie to nawiązuje przede wszystkim do harmonijnej architektury, piętrowych krużganków oraz reprezentacyjnej klatki schodowej przypominającej rozwiązania zastosowane na krakowskim Wawelu.
Rezydencja położona jest na prawym brzegu Wisły, na obrzeżach niewielkiego Baranowa Sandomierskiego w województwie podkarpackim. Zamek otacza rozległy park, a cały kompleks obejmuje również zabytkowe zabudowania gospodarcze zaadaptowane na hotel, restaurację i przestrzenie przeznaczone do organizacji wydarzeń. Obiekt pełni obecnie funkcje muzealne, turystyczne, hotelowe i kulturalne.
Początki zamku i ród Leszczyńskich
Historia założenia zamkowego sięga XV wieku, kiedy starosta łęczycki Jan Baranowski polecił wznieść w tym miejscu obronną wieżę mieszkalną. W XVI wieku miejscowe dobra znalazły się w rękach Leszczyńskich, jednego z najważniejszych rodów magnackich dawnej Rzeczypospolitej. Z inicjatywy Rafała Leszczyńskiego w latach 1569-1583 powstał renesansowy dwór obronny, prawdopodobnie wykorzystujący fragmenty wcześniejszej gotyckiej budowli.
Kolejna wielka rozbudowa nastąpiła w latach 1591-1606 za czasów Andrzeja Leszczyńskiego. Do zachodniej części rezydencji dodano skrzydła północne i wschodnie oraz łączące je krużganki. Właśnie wtedy budowla otrzymała układ zbliżony do obecnego. Autorstwo projektu jest powszechnie łączone ze środowiskiem działającego w Polsce florenckiego architekta i rzeźbiarza Santiego Gucciego.
Ostatnim właścicielem Baranowa z rodu Leszczyńskich był Rafał Leszczyński. Jego syn Stanisław Leszczyński został później królem Polski. Po sprzedaży majątku zamek przechodził kolejno w ręce Wiśniowieckich, Lubomirskich, Sanguszków, Małachowskich, Potockich i Krasickich.
Barokowa przebudowa i kolejne pożary
W 1620 roku zamek wzmocniono fortyfikacjami bastionowymi, natomiast około 1630 roku jego wnętrza i elewacje wzbogacono sztukateriami wykonanymi przez Giovanniego Battistę Falconiego. Kolejna ważna przebudowa rozpoczęła się po 1682 roku z inicjatywy Józefa Karola Lubomirskiego. Pracami kierował jeden z najwybitniejszych architektów polskiego baroku - Tylman z Gameren. W tym okresie powstała między innymi galeria na piętrze między wieżami zachodniej elewacji oraz nowe dekoracje stiukowe.
W 1849 roku pożar strawił dachy, drewniane stropy, meble oraz cenną bibliotekę zamkową. Podupadłą posiadłość kupił w 1867 roku Feliks Dolański, którego rodzina rozpoczęła stopniowe odnawianie rezydencji. Następny pożar wybuchł w 1898 roku. Po tej katastrofie odbudowę prowadzono pod nadzorem krakowskiego architekta Tadeusza Stryjeńskiego.
Podczas prac na początku XX wieku zmieniono układ części pomieszczeń i urządzono secesyjną kaplicę zamkową. Jej najważniejsze elementy to witraże zaprojektowane przez Józefa Mehoffera oraz obraz Jacka Malczewskiego „Matka Boska Niepokalana”, umieszczony w ołtarzu. Kaplica stanowi dziś jeden z najcenniejszych punktów trasy turystycznej.
Zniszczenia wojenne i powojenna odbudowa
Rodzina Dolańskich pozostawała właścicielem zamku do czasu II wojny światowej. W 1940 roku majątek zajęli Niemcy, a ostatni właściciel, Roman Dolański, musiał opuścić rezydencję. W kolejnych latach zamek został poważnie zdewastowany. Po wojnie jego pomieszczenia wykorzystywano między innymi jako magazyny i stajnie.
Kompleksowa odbudowa rozpoczęła się pod koniec lat pięćdziesiątych XX wieku. Prace prowadzono pod kierunkiem profesora Alfreda Majewskiego, a finansowe wsparcie zapewniły przedsiębiorstwa związane z przemysłem siarkowym. W odrestaurowanym obiekcie działało między innymi muzeum prezentujące historię Tarnobrzeskiego Zagłębia Siarkowego oraz ekspozycje archeologiczne i geologiczne. Od 1997 roku właścicielem zespołu zamkowo-parkowego jest Agencja Rozwoju Przemysłu.
Warto wiedzieć, że większość dawnego ruchomego wyposażenia nie zachowała się w zamku. Obecny wystrój historycznych sal powstał w dużej mierze z wykorzystaniem mebli, obrazów i przedmiotów sprowadzonych po wojnie z różnych części Polski. Największą wartość obiektu stanowią więc przede wszystkim jego architektura, krużganki, sztukaterie, kaplica oraz zachowane elementy wystroju związane z dawnymi właścicielami.
Arkadowy dziedziniec i zamkowe krużganki
Zamek jest trzykondygnacyjną budowlą wzniesioną na planie prostokąta. W narożach znajdują się cztery okrągłe baszty nakryte charakterystycznymi hełmami, a pośrodku fasady frontowej wznosi się prostokątna wieża bramna. Górną część elewacji zdobią dekoracyjne szczyty i attyka, które nadają budowli lekkości mimo jej obronnego pochodzenia.
Sercem rezydencji jest prostokątny dziedziniec otoczony z trzech stron dwukondygnacyjnymi arkadami. Kolumnowe krużganki wspierają się na dekorowanych cokołach, na których można zauważyć rzeźbione maszkarony. Na piętro prowadzą reprezentacyjne schody o wachlarzowym układzie, uznawane za jeden z najbardziej efektownych elementów architektury zamku. Dziedziniec jest obecnie wykorzystywany jako przestrzeń koncertów, spektakli i innych wydarzeń kulturalnych.
Co można zobaczyć podczas zwiedzania?
Trasa turystyczna prowadzi przez arkadowy dziedziniec, secesyjną kaplicę, historyczne wnętrza oraz zamkowe przyziemia. Zwiedzający poznają dzieje rezydencji i kolejnych rodów właścicieli, oglądają zachowane dekoracje architektoniczne, sztukaterie, obrazy i zabytkowe wyposażenie. W zależności od aktualnej organizacji muzeum dostępne mogą być również wystawy czasowe, ekspozycje militariów, porcelany, fotografii oraz prezentacje związane z historią regionu.
Zamek pojawiał się także jako plener filmowy. Jego krużganki, komnaty i dziedziniec tworzyły scenerię produkcji historycznych, dzięki czemu charakterystyczna architektura Baranowa Sandomierskiego jest rozpoznawalna przez wielu miłośników polskiego kina i seriali kostiumowych.
Park i ogrody zamkowe
Rezydencję otacza rozległy park z alejami spacerowymi, stawem, starodrzewem oraz geometrycznymi ogrodami urządzonymi przed elewacjami zamku. Powojenna kompozycja parkowa została opracowana przy udziale profesorów Gerarda Ciołka i Alfreda Majewskiego. Uzupełniono wówczas przetrzebiony drzewostan i uporządkowano układ ścieżek oraz otoczenie zabytku.
Na terenie kompleksu znajdują się także hotel, restauracja, plac zabaw, wypożyczalnia rowerów, staw oraz infrastruktura związana z golfem. Park jest dobrym miejscem na spokojny spacer i odpoczynek po zwiedzaniu muzeum. Psy mogą przebywać na jego terenie, ale muszą być prowadzone na smyczy.
Legenda o Białej Damie
Z zamkiem w Baranowie Sandomierskim związana jest legenda o Białej Damie, która ma pojawiać się nocą na krużgankach i w zamkowych korytarzach. Jedna z wersji opowieści mówi o młodej kobiecie, o której względy rywalizowało dwóch mężczyzn. Obaj mieli zginąć podczas pojedynku, a zrozpaczona dziewczyna pozostała samotna. Po śmierci jej duch miał powrócić do rezydencji i odtąd wędrować po niej w poszukiwaniu niedoszłego męża. Jest to lokalna legenda, a nie wydarzenie potwierdzone w źródłach historycznych.
Inna opowieść głosi, że z zamkowych podziemi prowadził tajny tunel sięgający aż do Sandomierza. Ze względu na znaczną odległość między miejscowościami historia ta ma wyraźnie legendarny charakter, ale dobrze wpisuje się w atmosferę tajemnic otaczającą dawne rezydencje magnackie.
Warto wiedzieć
Zespół Zamkowo-Parkowy znajduje się przy ulicy Zamkowej 22 w Baranowie Sandomierskim. Zwiedzanie muzeum odbywa się wyłącznie z przewodnikiem, zazwyczaj o pełnych godzinach, a podstawowa trasa trwa około 75 minut. Obejmuje dziedziniec, kaplicę, historyczne wnętrza i przyziemie zamku.
Według aktualnie publikowanych zasad muzeum działa w sezonie zimowym od listopada do marca w godzinach 9.00-17.00, a od kwietnia do października w godzinach 9.00-19.00. Organizowane w zamku uroczystości lub wydarzenia mogą jednak wpływać na dostępność niektórych pomieszczeń, dlatego przed przyjazdem należy sprawdzić bieżące godziny wejść i kupić lub zarezerwować bilet.
Na zwiedzenie wnętrz i spokojny spacer po parku najlepiej przeznaczyć około dwóch-trzech godzin. Wycieczkę można połączyć z wizytą w Tarnobrzegu, Sandomierzu, zamku Krzyżtopór w Ujeździe albo w rezerwacie przyrody Góry Pieprzowe.
