Pałac w Sztynorcie

Pałac w Sztynorcie

Pałac w Sztynorcie jest jedną z najważniejszych historycznych rezydencji na terenie Mazur. Przez kilkaset lat stanowił główną siedzibę rodu von Lehndorff, należącego do najpotężniejszych rodzin szlachty pruskiej. Zespół pałacowo-parkowy położony jest na Półwyspie Sztynorckim, pomiędzy jeziorami Mamry, Dargin i Kirsajty, w otoczeniu lasów, starych alei oraz rozległych terenów dawnego majątku ziemskiego.

Obecny pałac powstawał etapami. Jego najstarszą zachowaną częścią jest barokowy korpus wzniesiony pod koniec XVII wieku. W kolejnych stuleciach dodawano skrzydła boczne, wieżę i elementy neogotyckiej dekoracji. Rezydencja łączy więc cechy architektury barokowej, klasycystycznej i historyzującej. Jednym z najcenniejszych zabytków konstrukcyjnych jest rozbudowana barokowa więźba dachowa centralnego korpusu.

Pałac nie jest obecnie typowym muzeum dostępnym codziennie w stałych godzinach. Trwają przy nim wieloletnie prace zabezpieczające i konserwatorskie prowadzone przez Polsko-Niemiecką Fundację Ochrony Zabytków Kultury przy wsparciu jej niemieckiej organizacji partnerskiej. Wnętrza można odwiedzać podczas wybranych wydarzeń albo po wcześniejszym zarezerwowaniu zwiedzania. Park i zewnętrzna część zespołu pozostają najłatwiej dostępnymi elementami historycznego założenia.

Początki Sztynortu

Najstarsze dzieje Sztynortu wiążą się z kolonizacją terenów położonych pomiędzy jeziorami północnych Mazur. W 1397 roku litewski rycerz Surwiłło, który przeszedł na służbę zakonu krzyżackiego i przyjął imię Tomasz, otrzymał nadanie obejmujące Surwile oraz Puszczę Sztynorcką.

Przez następne stulecia miejscowy majątek rozwijał się jako rozległe założenie ziemskie wykorzystujące żyzne grunty, lasy, jeziora i drogi wodne. Położenie na półwyspie ułatwiało kontrolowanie dostępu do siedziby i nadawało jej częściowo obronny charakter.

Od XVI wieku Sztynort coraz silniej związany był z rodziną von Lehndorff. Oficjalne opracowania regionalne wskazują, że w latach 1572-1945 pozostawał główną siedzibą rodu, natomiast źródła konserwatorskie opisują obecność Lehndorffów w miejscowym majątku już od XV wieku.

Pierwsze siedziby Lehndorffów

Zanim powstał obecny pałac, w Sztynorcie znajdował się starszy dwór, który mógł przypominać późnośredniowieczną siedzibę obronną. Pozostałością tej budowli są piwnice znajdujące się pod centralną częścią obecnej rezydencji.

Kolejną siedzibę wzniesiono prawdopodobnie w XVI wieku. Została ona zniszczona podczas działań związanych z potopem szwedzkim. Według miejscowej tradycji zabudowania spłonęły w 1656 roku podczas najazdu tatarskiego, kiedy sprzymierzone z Rzecząpospolitą oddziały pustoszyły ziemie Prus Książęcych.

Zniszczenie wcześniejszego dworu stworzyło możliwość wzniesienia znacznie większej i bardziej reprezentacyjnej rezydencji odpowiadającej rosnącej randze Lehndorffów.

Budowa barokowego pałacu

Centralny korpus obecnego pałacu powstał w latach 1688-1691 lub 1689-1691. Inwestycję rozpoczęto po nadaniu rodzinie tytułu hrabiowskiego w 1687 roku. Nowa budowla miała podkreślać pozycję rodu i stanowić centrum jednego z najważniejszych majątków ziemskich w regionie.

Fundatorem miał być hrabia Ahasverus von Lehndorff, ale zmarł on w lutym 1688 roku, zanim rozpoczęto zasadnicze prace. Realizację przedsięwzięcia przejęła jego żona Maria Eleonora z domu von Dönhoff. Hrabina samodzielnie zawierała umowy z budowniczymi, nadzorowała realizację i egzekwowała wykonanie zamówionych prac.

Autor projektu nie jest znany. W opracowaniach pojawia się przypuszczenie, że koncepcja mogła być związana z Tylmanem z Gameren, jednym z najwybitniejszych architektów działających wówczas w Rzeczypospolitej. Nie zachowały się jednak dokumenty pozwalające uznać jego autorstwo za pewne.

Maria Eleonora von Lehndorff

Maria Eleonora odegrała kluczową rolę nie tylko w budowie rezydencji, ale również w organizacji całego majątku po śmierci męża. Obok pałacu powstały dwuczłonowe oficyny zamykające reprezentacyjny dziedziniec. W sąsiedztwie rozwijano również ogród, zabudowania gospodarcze i infrastrukturę potrzebną do obsługi rozległych dóbr.

Nowy pałac stał się jednym z najbardziej podziwianych założeń rezydencjonalnych w Prusach Książęcych. Jego architektura oraz skala parku miały wyraźnie pokazywać znaczenie rodu, jego kontakty polityczne oraz przynależność do elity regionu.

Architektura pałacu

Centralna część rezydencji ma formę dużego, symetrycznego korpusu barokowego. Budynek otrzymał kilka kondygnacji oraz wysoki dach wsparty na rozbudowanej drewnianej konstrukcji. Barokowa więźba dachowa pozostaje jednym z najważniejszych i najbardziej autentycznych elementów zabytku.

Fasadę główną poprzedzał reprezentacyjny dziedziniec zamknięty oficynami. Na osi wejścia znajdował się balkon, a układ okien i portali podkreślał symetrię kompozycji. Z czasem bryłę uzupełniono o boczne skrzydła i wieżę.

Pałac był wielokrotnie przebudowywany. Zmiany nie doprowadziły jednak do całkowitego zatarcia siedemnastowiecznego korpusu. Kolejne warstwy architektoniczne pozwalają prześledzić przemiany rezydencji od barokowej siedziby hrabiowskiej po dziewiętnastowieczny „zamek” w romantycznym stylu.

Rozbudowa w XVIII i XIX wieku

Pod koniec XVIII wieku oraz w XIX stuleciu do centralnego korpusu dobudowywano skrzydła boczne. Powiększano liczbę pomieszczeń mieszkalnych, reprezentacyjnych i gospodarczych, dostosowując rezydencję do potrzeb kolejnych pokoleń Lehndorffów.

W XIX wieku pałac otrzymał wieżę oraz elementy nawiązujące do gotyku. Za czasów Karola II von Lehndorffa podjęto próbę nadania rezydencji bardziej zamkowego charakteru. Wtedy upowszechniła się nazwa „Schloss Steinort”, czyli „Zamek Sztynort”.

Historyzujące przekształcenia obejmowały między innymi zmianę części elewacji, zwieńczeń, otworów okiennych i detali architektonicznych. Dzięki nim rezydencja otrzymała romantyczną sylwetkę odpowiadającą dziewiętnastowiecznej modzie na siedziby odwołujące się do średniowiecznej architektury.

Historyczne wnętrza

Przed 1945 rokiem pałac posiadał bogate wyposażenie gromadzone przez wiele pokoleń Lehndorffów. W reprezentacyjnych pomieszczeniach znajdowały się portrety rodzinne, meble, tkaniny, rzeźby, broń, księgozbiory i pamiątki związane z historią rodu.

Jednym z najbardziej wartościowych elementów była rozbudowana dekoracja malarska. Zachowane fragmenty polichromii poddawane są badaniom i konserwacji. Fundacja zajmująca się ratowaniem obiektu prowadzi również działania zmierzające do powrotu niektórych zachowanych elementów wyposażenia oraz rodzinnych dzieł sztuki.

Wśród obiektów związanych z rezydencją znajduje się monumentalne przedstawienie gloryfikujące spokrewnione rodziny Lehndorffów i Dönhoffów. Kompozycja została namalowana na drewnianych panelach techniką temperową w tonacji grisaille.

Obecnie nie należy oczekiwać kompletnie urządzonych apartamentów pałacowych. Większość dawnego wyposażenia została rozproszona, a wnętrza są stopniowo zabezpieczane i przygotowywane do przyszłej prezentacji.

Ród von Lehndorff

Lehndorffowie należeli do najbardziej wpływowych rodzin Prus Wschodnich. Ich przedstawiciele służyli jako wojskowi, dyplomaci, urzędnicy i członkowie królewskich dworów. Majątek w Sztynorcie pozostawał centrum rodzinnej administracji, gospodarki i życia towarzyskiego.

Posiadłość obejmowała liczne folwarki, lasy, pola, jeziora, pastwiska i wsie. Pałac był reprezentacyjnym sercem całego systemu, natomiast zabudowania gospodarcze odpowiadały za funkcjonowanie majątku oraz utrzymanie jego mieszkańców.

W końcu XIX wieku Anna von Lehndorff wprowadziła rozwiązania prawne, dzięki którym majątek nie mógł zostać podzielony pomiędzy spadkobierców. Na jego czele miał stać najstarszy męski członek rodu.

Ernst Ahasverus von Lehndorff

Jednym z najbardziej znanych właścicieli Sztynortu w XVIII wieku był Ernst Ahasverus von Lehndorff. Pełnił funkcję szambelana królowej Elżbiety Krystyny, żony króla Prus Fryderyka II, i prowadził dzienniki będące cennym źródłem wiedzy o życiu dworskim swojej epoki.

Za jego czasów szczególnie rozwinęły się pałacowy ogród, sady i kolekcje roślinne. Sztynort odwiedzali przedstawiciele arystokracji, wojskowi, urzędnicy i ludzie kultury.

Ernst Ahasverus utrzymywał między innymi przyjacielskie kontakty z biskupem warmińskim Ignacym Krasickim. Zachowana korespondencja pokazuje, że rozmawiali nie tylko o literaturze i polityce, ale również o owocach, sadzonkach, uprawach i ogrodach. W 1779 roku w Sztynorcie miało kwitnąć około 1200 hiacyntów.

Ignacy Krasicki w Sztynorcie

Ignacy Krasicki wielokrotnie odwiedzał majątek Lehndorffów. Rezydencja była dla niego miejscem spotkań towarzyskich oraz wymiany poglądów z przedstawicielami pruskiej arystokracji.

Korespondencja Krasickiego z właścicielem Sztynortu zawiera liczne żartobliwe wzmianki o brzoskwiniach, jabłkach, sadzonkach i ogrodniczych eksperymentach. Pokazuje to, że pałacowy ogród nie był jedynie reprezentacyjną dekoracją, lecz również miejscem rozwijania pasji botanicznych i sadowniczych.

Park pałacowy

Park zajmował około 18 hektarów i należał do największych historycznych założeń ogrodowych Prus Wschodnich. Pierwszy barokowy ogród powstał pod koniec XVII wieku z inicjatywy Marii Eleonory von Lehndorff.

W XVIII wieku założenie rozbudowano, wytyczając trzy aleje podłużne oraz dwie poprzeczne. Jedna z osi prowadziła do kanału i niewielkiej przystani połączonej z jeziorem Kirsajty. W parku znajdowały się regularne rabaty, żywopłoty, sady, fontanna, basen wykładany kamieniem, altany, rzeźby i elementy architektury ogrodowej.

Opis z 1782 roku wspominał między innymi rozległe rabaty kwiatowe i ziołowe, szerokie aleje oraz dużą liczbę rzadkich roślin. Jednym z najsłynniejszych elementów był zegar słoneczny pokazujący czas na trzynaście sposobów. Zabytek znajduje się obecnie w Morągu.

Dębowe aleje

Najbardziej rozpoznawalnym elementem krajobrazu Sztynortu są stare dęby. Wiele miejscowych dróg i parkowych osi obsadzono szpalerami dębowymi, uzupełnianymi lipami, bukami i kasztanowcami.

Najstarszą aleję miał założyć około czterystu lat temu Meinhard von Lehndorff. Część drzew osiągnęła wiek kilkuset lat i objęta jest ochroną jako pomniki przyrody. Zachowana aleja bukowa pozwala natomiast odczytać fragment osiemnastowiecznego rozplanowania parku.

Stan najstarszych drzew wymaga stałej opieki dendrologicznej. Współczesne działania obejmują zabezpieczanie zabytkowego drzewostanu oraz przygotowywanie koncepcji rewaloryzacji parku.

Pawilon ogrodowy

Na terenie parku zachował się klasycystyczny pawilon określany jako herbaciarnia. Powstał prawdopodobnie w pierwszej połowie XIX wieku, już za czasów Karola I von Lehndorffa.

Budowla mogła być prezentem ślubnym dla Pauliny von Lehndorff z 1823 roku. Służyła jako miejsce odpoczynku, spotkań i podziwiania parkowego krajobrazu.

Herbaciarnia nie zawsze jest udostępniona do zwiedzania od środka. Należy oglądać ją z miejsc dostępnych w parku i nie przekraczać zabezpieczeń ustawianych podczas prac konserwatorskich.

Kaplica Jerozolimska

W zachodniej części parku znajduje się neogotycka kaplica, nazywana Kaplicą Jerozolimską lub mauzoleum Lehndorffów. Została zaprojektowana przez Friedricha Augusta Stülera, jednego z najważniejszych pruskich architektów XIX wieku.

Ceglana budowla ma charakter centralnego mauzoleum z częścią podziemną przeznaczoną prawdopodobnie na kryptę grobową. Jej powstanie wiązane jest z rodziną Karola II i Anny von Lehndorff.

Kaplica była zagrożona zawaleniem. W latach 2017-2019 przeprowadzono remont dachu, a następnie kontynuowano prace przy elewacjach i stolarce okiennej. Obiekt nadal wymaga kolejnych etapów zabezpieczenia.

Cmentarz rodzinny

W pobliżu kaplicy znajduje się dawny cmentarz rodziny von Lehndorff. Miejsce stanowi integralną część historycznego krajobrazu rezydencji i powinno być traktowane z szacunkiem.

Teren cmentarza oraz mauzoleum został przejęty pod opiekę fundacji zajmującej się ratowaniem sztynorckiego zespołu. Prowadzone działania mają zabezpieczyć pozostałości pochówków i przywrócić czytelność historycznego układu.

Stadnina i konie arabskie

Przy majątku działała stadnina, w której hodowano między innymi konie krwi arabskiej. Hodowla pozostawała ważnym elementem gospodarki Lehndorffów aż do końca XIX wieku.

Konie wykorzystywano do jazdy, transportu, polowań, pracy w majątku i reprezentacyjnych przejazdów. Stajnie oraz zabudowania gospodarcze stanowiły ważną część całego założenia, choć wiele z nich zostało później przebudowanych albo utraciło pierwotną funkcję.

Tradycja jeździecka była szczególnie silna w bocznej linii rodu, z której pochodził ostatni właściciel Sztynortu, Heinrich von Lehndorff.

Upadek majątku na przełomie XIX i XX wieku

Po śmierci Anny von Lehndorff w 1894 roku majątek zaczął tracić dawną kondycję. Rosnące koszty utrzymania rezydencji, problemy gospodarcze i brak odpowiedniego zarządzania doprowadziły do stopniowego pogarszania się stanu pałacu i folwarków.

Proces naprawczy rozpoczął w 1936 roku Heinrich von Lehndorff. Młody właściciel próbował uporządkować finanse, poprawić zarządzanie dobrami i przeprowadzić niezbędne prace przy rezydencji. Jego plany przerwał wybuch II wojny światowej.

Heinrich von Lehndorff

Heinrich von Lehndorff urodził się w 1909 roku i pochodził z bocznej linii rodu związanej z majątkiem Preyl w pobliżu Królewca. Początkowo nie zakładano, że obejmie Sztynort, jednak zasady dziedziczenia oraz brak bezpośredniego następcy sprawiły, że został kolejnym właścicielem majątku.

W 1937 roku poślubił Gottliebe von Kalnein. Małżeństwo miało cztery córki. Heinrich próbował odbudować znaczenie posiadłości, a jednocześnie coraz bardziej krytycznie odnosił się do narodowego socjalizmu. Jeszcze przed 1939 rokiem pozostawał związany z antyhitlerowskimi środowiskami ziemiańskimi i ewangelickim Kościołem Wyznającym.

Ribbentrop w pałacu

Po utworzeniu w 1941 roku kwatery Hitlera w Wilczym Szańcu część pałacu w Sztynorcie została zajęta przez Joachima von Ribbentropa, ministra spraw zagranicznych III Rzeszy. Jego polowa kwatera otrzymała kryptonim „Westfalen”.

Ribbentrop zamieszkał w jednym skrzydle, podczas gdy rodzina Lehndorffów nadal przebywała w drugiej części rezydencji. Przez kilka lat pod jednym dachem funkcjonowali więc przedstawiciel najściślejszego kierownictwa III Rzeszy i właściciel pałacu zaangażowany później w spisek przeciw Hitlerowi.

W Sztynorcie pojawiali się politycy, dyplomaci i wojskowi związani z niemieckim dowództwem. Pałac znajdował się w niewielkiej odległości od Wilczego Szańca oraz innych kwater dowódczych rozmieszczonych na Mazurach.

Opozycja wobec nazizmu

Podczas służby wojskowej Heinrich von Lehndorff był świadkiem zbrodni popełnianych przez niemieckie formacje na ludności żydowskiej na terenach okupowanego Związku Radzieckiego. Szczególne znaczenie miało dla niego masowe morderstwo w Borysowie, którego konsekwencją było jego zaangażowanie w wojskowy ruch oporu.

Heinrich i Gottliebe wspierali przygotowania do obalenia narodowosocjalistycznego reżimu. W planowanej operacji „Walkiria” Heinrich miał pełnić funkcję oficera łącznikowego spiskowców w okręgu wojskowym obejmującym Królewiec.

Zamach z 20 lipca 1944 roku

20 lipca 1944 roku pułkownik Claus von Stauffenberg podłożył bombę podczas narady z Hitlerem w Wilczym Szańcu. Zamach nie doprowadził do śmierci dyktatora, a próba przejęcia władzy przez spiskowców szybko się załamała.

Heinrich von Lehndorff został aresztowany dzień później, lecz zdołał uciec. Ostatecznie oddał się w ręce władz, obawiając się o los żony i córek.

3 września 1944 roku Trybunał Ludowy skazał go na śmierć. Został stracony przez powieszenie 4 września w więzieniu Berlin-Plötzensee. Jego ciało spalono, a miejsce rozsypania prochów pozostaje nieznane.

Los rodziny Lehndorffów

Po aresztowaniu Heinricha zatrzymano również jego żonę. Gottliebe została osadzona w obozie, natomiast trzy córki odebrano rodzinie i umieszczono w domu dziecka pod zmienionymi nazwiskami.

Majątek skonfiskowano jako karę za udział właściciela w spisku. Tym samym zakończyła się trwająca przez kilkaset lat obecność Lehndorffów w Sztynorcie.

W 2009 roku przed pałacem odsłonięto kamień poświęcony Heinrichowi von Lehndorffowi oraz uczestnikom ruchu 20 lipca. Ponieważ ostatni właściciel nie posiada znanego grobu, głaz pełni również symboliczną funkcję nagrobka.

Kamień pamięci

Pomnik przypomina o spisku przeciw Hitlerowi i jego związku z Mazurami. Ustawiono go przed barokową rezydencją, w której przez kilka lat sąsiadowali ze sobą Joachim von Ribbentrop i rodzina zaangażowana w antyhitlerowski opór.

Miejsce powinno być interpretowane w szerszym kontekście. Zamach z 20 lipca był największą próbą przejęcia władzy podjętą przez przedstawicieli niemieckiego wojskowego ruchu oporu, ale nastąpił dopiero po latach wojny, okupacji i zbrodni popełnianych przez III Rzeszę.

Rok 1945

Pałac nie został poważnie zniszczony podczas bezpośrednich działań wojennych. Po wkroczeniu Armii Czerwonej zajęły go jednak wojska sowieckie. Do początku 1947 roku obiekt służył jako kwatera i punkt gromadzenia wyposażenia wywożonego z okolicznych majątków.

W tym okresie pałac został pozbawiony znacznej części mebli, dzieł sztuki, biblioteki i wyposażenia. Część cenniejszych przedmiotów Lehndorffowie próbowali wcześniej zabezpieczyć poza Sztynortem, ale historyczne wnętrza jako całość przestały istnieć.

Państwowe Gospodarstwo Rolne

Po odejściu wojsk sowieckich zespół przejęło Państwowe Gospodarstwo Rolne. W pałacu urządzono biura, mieszkania, stołówkę, pomieszczenia socjalne i przedszkole dla dzieci pracowników. Zabudowania folwarczne ponownie wykorzystywano do celów gospodarczych.

Nowe funkcje nie były dostosowane do zabytkowego charakteru rezydencji. Wprowadzano podziały pomieszczeń, przerabiano instalacje i wykonywano doraźne naprawy. Brak systematycznej konserwacji prowadził do stopniowego niszczenia dachów, stropów, elewacji i wystroju.

Wioska żeglarska

W 1983 roku teren przejął Polski Związek Żeglarski, a następnie działała tutaj spółka Interster. W sąsiedztwie pałacu rozwijano port oraz tak zwaną Wioskę Żeglarską.

Sztynort stał się jednym z najbardziej znanych miejsc na szlaku Wielkich Jezior Mazurskich. Powstanie portu przyciągało żeglarzy, ale nie doprowadziło do trwałego rozwiązania problemu niszczejącej rezydencji.

Ostatnią działalnością prowadzoną w samym pałacu była pracownia żaglomistrzowska, zamknięta w 1990 roku. Po jej likwidacji budynek pozostawał praktycznie bez użytkownika i szybko zbliżał się do katastrofy budowlanej.

Kolejni właściciele

Po przemianach ustrojowych podejmowano liczne próby znalezienia nowej funkcji dla pałacu. Obiekt należał kolejno między innymi do Gminy Węgorzewo, Fundacji Sztynorckiej, spółki Revitalis oraz Towarzystwa Inwestycyjnego Grupy Agros.

Pojawiały się projekty hotelu, centrum konferencyjnego i rozbudowanego kompleksu turystycznego. Żaden z nich nie doprowadził do pełnej rewitalizacji, a stan budowli stale się pogarszał.

Ratowanie pałacu

Od 2009 roku głównym celem Polsko-Niemieckiej Fundacji Ochrony Zabytków Kultury oraz współpracującej z nią Niemiecko-Polskiej Fundacji Ochrony Zabytków Kultury jest zabezpieczenie pałacu przed ostatecznym zawaleniem.

Obiekt został przejęty przez fundację za symboliczną kwotę. Początkowe działania koncentrowały się na wykonaniu ekspertyz, podparciu zagrożonych stropów, ochronie dachu i zatrzymaniu postępującej destrukcji.

Prace wspierano ze środków polskich, niemieckich oraz prywatnych darowizn. W ratowanie pałacu zaangażowali się konserwatorzy, konstruktorzy, architekci, przedstawiciele rodziny Lehndorff i organizacje społeczne z obu krajów.

Prace zabezpieczające

Od 2019 roku realizowano kolejne większe etapy zabezpieczania konstrukcji. Obejmowały one między innymi wzmacnianie ścian i stropów, remonty części dachu, zabezpieczanie otworów, przygotowanie dokumentacji technicznej oraz badania zachowanych dekoracji.

W 2024 roku zlecono szczegółową ekspertyzę mającą określić dalszy zakres niezbędnych robót ratunkowych. Celem jest utrzymanie autentycznej substancji pałacu i stworzenie podstaw do stopniowej, zgodnej z zasadami konserwatorskimi rewitalizacji.

Prace nie oznaczają pełnej odbudowy rezydencji do hipotetycznej formy z jednego wybranego okresu. Najważniejsze jest zachowanie barokowego korpusu, historycznych nawarstwień, konstrukcji dachowej i odnalezionych pozostałości wystroju.

Przyszłość pałacu

Planowana funkcja rezydencji ma łączyć działalność kulturalną, edukacyjną i historyczną. Pałac ma przypominać o dziejach Prus Wschodnich, rodzinie Lehndorffów, stosunkach polsko-niemieckich i oporze przeciw narodowemu socjalizmowi.

W rozważanych koncepcjach pojawiają się przestrzenie wystawowe, miejsce spotkań, archiwum, centrum dialogu oraz pomieszczenia służące wydarzeniom kulturalnym. Część rezydencji mogłaby również otrzymać funkcję użytkową pozwalającą finansować utrzymanie zabytku.

Infopunkt w pałacu

W 2019 roku w pałacu uruchomiono punkt informacyjny poświęcony historii Sztynortu, rodzinie Lehndorffów i prowadzonym pracom ratunkowym. Jego działalność zależy od sezonu, wydarzeń oraz postępu robót budowlanych.

Zwiedzanie wnętrz nie odbywa się w sposób ciągły. Aktualna oferta portu Nowy Sztynort wymienia możliwość wejścia do pałacu, ale zaznacza, że konieczna jest wcześniejsza rezerwacja.

Zabudowania folwarczne

Pałac stanowił centralny element znacznie większego majątku. W jego otoczeniu znajdowały się oficyny, stajnie, spichlerze, budynki mieszkalne, obory, magazyny oraz obiekty przeznaczone dla administracji i pracowników.

Część zabudowań gospodarczych zachowała się i jest stopniowo odnawiana. Dawny spichlerz oraz oficyna zostały zaadaptowane na Multimedialne Centrum Żeglarstwa i Ekologii Memuak. Inwestycja przywróciła historycznym budynkom funkcje użytkowe, kulturalne i edukacyjne.

Memuak

Memuak mieści się w odrestaurowanych zabudowaniach dawnego spichlerza i oficyny pałacowej. Działa tutaj multimedialna ekspozycja poświęcona środowisku Mazur, historii żeglarstwa i dziejom Sztynortu, a także przestrzenie przeznaczone na wydarzenia, warsztaty, pracę zdalną i działalność kulturalną.

Obiekt jest dobrym uzupełnieniem wizyty przy pałacu, szczególnie gdy wnętrza samej rezydencji nie są danego dnia dostępne. Pozwala poznać szerszy kontekst miejsca i zobaczyć przykład współczesnej adaptacji zabytkowej zabudowy folwarcznej.

Port w Sztynorcie

W pobliżu zespołu znajduje się jeden z największych i najbardziej znanych portów na szlaku Wielkich Jezior Mazurskich. Oferuje miejsca dla jachtów, zaplecze sanitarne, gastronomię, noclegi, wypożyczalnie, wydarzenia kulturalne i usługi związane z turystyką wodną.

Współczesny port tworzy silny kontrast z niszczejącym przez dziesięciolecia pałacem. Jednocześnie duża liczba odwiedzających daje możliwość popularyzowania historii rezydencji i pozyskiwania środków na jej ratowanie.

Co można zobaczyć?

Podczas wizyty warto zwrócić uwagę na:

• barokowy korpus pałacu,
• późniejsze skrzydła boczne,
• wieżę i elementy neogotyckie,
• balkon nad głównym wejściem,
• ślady dekoracji elewacji,
• reprezentacyjny dziedziniec,
• kamień poświęcony Heinrichowi von Lehndorffowi,
• stare aleje dębowe i bukowe,
• pozostałości barokowego parku,
• klasycystyczną herbaciarnię,
• neogotycką Kaplicę Jerozolimską,
• cmentarz rodziny Lehndorffów,
• odrestaurowane budynki Memuaka,
• pozostałości zabudowań folwarcznych,
• krajobraz Półwyspu Sztynorckiego,
• port i przystań nad jeziorem.

Wnętrza pałacu można oglądać wyłącznie po uzgodnieniu wizyty albo podczas wydarzeń, w czasie których obiekt jest udostępniany publiczności.

Zwiedzanie z dziećmi

Pałac może zainteresować starsze dzieci i młodzież dzięki historii zamku, opowieściom o dawnym rodzie, starym parku oraz wydarzeniom związanym z II wojną światową.

Młodszym turystom można pokazać:

• ogromne dęby,
• barokową bryłę pałacu,
• wieżę i skrzydła przypominające zamek,
• dawną herbaciarnię,
• neogotycką kaplicę,
• budynki folwarczne,
• port i jachty,
• multimedialne stanowiska w Memuaku.

Pałac pozostaje obiektem remontowanym. Dzieci nie powinny przechodzić przez ogrodzenia, dotykać podpór konstrukcyjnych ani wchodzić do zamkniętych pomieszczeń. W parku należy uważać na korzenie, nierówne ścieżki, stare drzewa i pozostałości dawnych budowli.

Warto wiedzieć

Charakter obiektu

Pałac jest zabytkiem znajdującym się w trakcie długotrwałego zabezpieczania i rewitalizacji. Nie funkcjonuje jak zwykłe muzeum z codziennie czynną kasą i stałą trasą.

Z zewnątrz można oglądać rezydencję i jej otoczenie. Wstęp do wnętrz zależy od wcześniejszej rezerwacji, aktualnych prac budowlanych, organizowanych wystaw i wydarzeń.

Zwiedzanie wnętrz

Aktualna oferta turystyczna Sztynortu wskazuje możliwość zwiedzania Pałacu Lehndorffów wyłącznie po wcześniejszym dokonaniu rezerwacji.

Nie należy przyjeżdżać z założeniem, że wejście do środka będzie możliwe bez uzgodnienia. Ze względów bezpieczeństwa zakres trasy może zostać ograniczony nawet po dokonaniu rezerwacji.

Godziny otwarcia

Nie opublikowano stałych, całorocznych godzin otwarcia wnętrz pałacu dla turystów indywidualnych.

Park oraz zewnętrzna część zespołu są ogólnie dostępne jako tereny spacerowe, ale czasowe ograniczenia mogą pojawić się z powodu prac konserwatorskich, silnego wiatru, wydarzeń lub konieczności zabezpieczania starych drzew.

Ceny biletów

Nie obowiązuje publicznie ogłoszony, stały cennik indywidualnego zwiedzania pałacu.

Warunki wizyty, opłatę, zakres oprowadzania i maksymalną liczebność grupy należy ustalić podczas rezerwacji. Oddzielne bilety mogą obowiązywać podczas wystaw, koncertów, festiwali i innych wydarzeń.

Czas zwiedzania

Na obejrzenie pałacu z zewnątrz, kamienia pamięci i najbliższej części parku warto przeznaczyć około 45-60 minut.

Spacer obejmujący herbaciarnię, mauzoleum, stare aleje i zabudowania folwarczne może zająć około 1,5-2 godzin.

Połączenie wizyty z ekspozycją w Memuaku, portem i dłuższym spacerem po Sztynorcie wymaga około 3-4 godzin.

Prace budowlane

Pałac jest zabezpieczany etapami. Na terenie mogą znajdować się rusztowania, podpory, wygrodzenia i materiały budowlane.

Nie wolno przekraczać taśm, barierek ani zamkniętych przejść. Nawet pozornie stabilne fragmenty mogą być zagrożone osunięciem tynku, cegieł lub elementów konstrukcji.

Dostępność

Zewnętrzny teren zespołu obejmuje drogi gruntowe, trawiaste alejki, nierówności i korzenie starych drzew. Poruszanie się na wózku może być utrudnione, szczególnie po opadach.

Pałac nie posiada obecnie pełnej trasy dostosowanej do osób o ograniczonej mobilności. Zakres możliwego zwiedzania wnętrz należy ustalić podczas rezerwacji.

Odrestaurowane przestrzenie Memuaka są znacznie lepiej przystosowane do współczesnego ruchu turystycznego niż remontowany pałac.

Wózek dziecięcy

Po głównych drogach i w okolicy portu można poruszać się z wózkiem, ale w parku najlepiej sprawdzi się model z większymi kołami.

Przy wejściu do pałacu przeszkodą mogą być progi, nierówności, schody oraz tymczasowe zabezpieczenia. Wózka nie należy wnosić do wnętrz bez zgody osoby prowadzącej zwiedzanie.

Obuwie

Najlepiej założyć wygodne, pełne obuwie zapewniające dobrą przyczepność.

Parkowe drogi mogą być błotniste, a w pobliżu remontowanego budynku mogą znajdować się luźne kamienie, cegły i nierówności. Sandały i buty na wysokim obcasie nie są dobrym wyborem.

Fotografowanie

Pałac i park można fotografować z ogólnodostępnych miejsc, bez wchodzenia na teren robót i przekraczania zabezpieczeń.

Możliwość wykonywania zdjęć we wnętrzach zależy od zasad danego oprowadzania, wystawy lub wydarzenia. Profesjonalna sesja, wykorzystanie drona albo komercyjne filmowanie wymagają wcześniejszej zgody właściciela lub zarządcy terenu.

Zwiedzanie z psem

Na zewnętrznych terenach spacerowych pies powinien pozostawać na smyczy. Należy uważać na duży ruch pieszy, rowery, dzieci, wydarzenia portowe i obszary prowadzenia prac.

Możliwość wejścia ze zwierzęciem do pałacu lub Memuaka należy sprawdzić przed wizytą. Wyjątek stanowią odpowiednio oznaczone psy asystujące, z uwzględnieniem wymogów bezpieczeństwa remontowanego obiektu.

Parking

Przy porcie działa parking dostępny dla osób odwiedzających Sztynort. Według aktualnego cennika postój samochodu osobowego kosztuje 5 zł za godzinę lub 25 zł za dobę.

Do trzech godzin parking może być bezpłatny po okazaniu paragonu za zakupy na terenie kompleksu na określoną przez operatora kwotę. Zasady mogą ulegać zmianom, dlatego należy sprawdzić tablicę przy wjeździe.

Zaplecze turystyczne

W okolicy dostępne są restauracje, kawiarnia, pensjonat, pole kempingowe, sklepy, sanitariaty, wypożyczalnia rowerów i infrastruktura portowa. W sezonie organizowane są koncerty, kino letnie, warsztaty oraz wydarzenia związane z żeglarstwem i kulturą.

Najbliższa część kompleksu turystycznego może być bardzo zatłoczona w wakacyjne weekendy i podczas dużych imprez.

Memuak

Multimedialne Centrum Żeglarstwa i Ekologii działa w odnowionym spichlerzu oraz dawnej oficynie pałacowej.

Wizyta w centrum pozwala poznać historię Sztynortu, mazurskiego środowiska i żeglarstwa nawet wtedy, gdy główny pałac nie jest dostępny. Memuak prowadzi również kawiarnię, warsztaty, wydarzenia i przestrzenie pracy.

Najlepsza pora na wizytę

Najlepsze warunki do spacerowania panują od późnej wiosny do wczesnej jesieni. Zieleń parku, stare dęby i położenie pomiędzy jeziorami tworzą wtedy szczególnie atrakcyjny krajobraz.

Latem należy liczyć się z dużym ruchem żeglarskim. Spokojniej jest rano albo w dzień powszedni.

Jesienią park przyciąga kolorami drzew, ale opadające liście mogą zasłaniać nierówności ścieżek. Podczas silnego wiatru nie należy przebywać pod najstarszymi drzewami.

Co zobaczyć w pobliżu?

Wizytę w pałacu można połączyć z odwiedzeniem:

• portu w Sztynorcie,
• Multimedialnego Centrum Żeglarstwa i Ekologii Memuak,
• zabytkowych alei dębowych,
• mostu pomiędzy jeziorami Dargin i Kirsajty,
• rezerwatu przyrody Sztynort,
• wyspy Upałty oglądanej od strony jeziora,
• Wilczego Szańca,
• kwatery niemieckich wojsk lądowych w Mamerkach,
• Kanału Mazurskiego,
• Węgorzewa,
• zamku krzyżackiego w Węgorzewie,
• śluzy w Leśniewie,
• Muzeum Kultury Ludowej w Węgorzewie.

Szczególnie interesujące jest połączenie Sztynortu z Wilczym Szańcem. Pozwala ono zobaczyć zarówno miejsce związane z najwyższymi władzami III Rzeszy, jak i rezydencję człowieka uczestniczącego w próbie obalenia Hitlera.

Dlaczego warto odwiedzić?

Pałac w Sztynorcie jest jednym z najważniejszych świadectw historii dawnych Prus Wschodnich zachowanych na terenie Polski. Jego barokowy korpus, boczne skrzydła, park, oficyny i zabudowania folwarczne tworzą pozostałość rozległej rezydencji funkcjonującej przez kilka stuleci.

Miejsce pozwala poznać historię Lehndorffów, rozwój kultury rezydencjonalnej, życie wielkiego majątku ziemskiego i przemiany krajobrazu Mazur. Stare aleje, herbaciarnia i mauzoleum pokazują, że pałac był jedynie centralnym elementem znacznie większej kompozycji.

Szczególne znaczenie ma historia Heinricha von Lehndorffa. Ostatni właściciel mieszkał pod jednym dachem z Joachimem von Ribbentropem, a jednocześnie zaangażował się w przygotowanie zamachu z 20 lipca 1944 roku. Został za to skazany i stracony, natomiast jego rodzinę poddano represjom.

Pałac jest również przykładem zabytku uratowanego w ostatniej chwili. Po kilkudziesięciu latach niewłaściwego użytkowania i opuszczenia znajdował się blisko katastrofy budowlanej. Dzięki współpracy polskich i niemieckich organizacji stopniowo zabezpieczane są jego dachy, stropy, mury i zachowane dekoracje.

Wizyta nie przypomina zwiedzania całkowicie odnowionej rezydencji. Największą wartością jest możliwość zobaczenia autentycznego miejsca, w którym wyraźnie odczytać można dawną świetność, wojenną historię, powojenne zaniedbanie i trwający proces ratowania wspólnego europejskiego dziedzictwa.