Pomnik Obrońców Wybrzeża na Westerplatte - symbol początku II wojny światowej
Pomnik Obrońców Wybrzeża na Westerplatte jest jednym z najbardziej rozpoznawalnych polskich miejsc pamięci. Monumentalna granitowa bryła wznosi się na wysokim kopcu przy wejściu do Portu Gdańskiego, w miejscu związanym z siedmiodniową obroną polskiej Wojskowej Składnicy Tranzytowej we wrześniu 1939 roku.
Pomnik nie jest jednak jedynym zabytkiem Westerplatte. Otaczają go zachowane wartownie, ruiny koszar, cmentarzyk obrońców, dawna elektrownia oraz pozostałości infrastruktury wojskowej. Cały teren tworzy historyczne pole bitwy, uznane w 2003 roku za Pomnik Historii.
Westerplatte - miejsce o historii starszej niż II wojna światowa
Westerplatte jest półwyspem położonym pomiędzy Zatoką Gdańską a kanałem prowadzącym do portu. Zanim powstała tu polska placówka wojskowa, teren służył mieszkańcom Gdańska jako nadmorskie kąpielisko i miejsce wypoczynku.
W XIX wieku działały tu domy kuracyjne, restauracje, łazienki i przystań, do której docierały statki wycieczkowe. Krajobraz półwyspu został później całkowicie przekształcony przez budowę portu, urządzenie składnicy wojskowej, działania wojenne oraz powojenne inwestycje.
Wojskowa Składnica Tranzytowa
Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości Gdańsk nie został włączony bezpośrednio do państwa polskiego, lecz otrzymał status Wolnego Miasta pozostającego pod ochroną Ligi Narodów. Polska uzyskała jednak określone prawa związane z portem, koleją, pocztą i reprezentowaniem Gdańska w stosunkach międzynarodowych.
W 1924 roku Liga Narodów wyraziła zgodę na urządzenie na Westerplatte polskiej składnicy przeznaczonej do przeładunku broni, amunicji i materiałów wojskowych. Pierwszy oddział polskich żołnierzy rozpoczął służbę na półwyspie w styczniu 1926 roku.
Składnica zajmowała około 60 hektarów. Znajdowały się w niej magazyny amunicyjne, bocznica kolejowa, basen portowy, elektrownia, budynki administracyjne, wille oficerskie, koszary i wartownie. Stała załoga liczyła początkowo 88 żołnierzy, zmienianych co pół roku.
Przygotowania do obrony Westerplatte
W latach 1933-1934 zbudowano cztery żelbetowe wartownie, a następnie wzmocnione koszary z ukrytymi stanowiskami bojowymi. Przygotowania prowadzono dyskretnie, ponieważ formalne umowy zabraniały Polsce budowania na Westerplatte regularnych fortyfikacji.
W lesie wykonano dodatkowe stanowiska obronne noszące kryptonimy „Prom”, „Fort”, „Łazienki”, „Elektrownia” i „Przystań”. Układ placówek pozwalał prowadzić ogień krzyżowy i zatrzymywać przeciwnika przed dotarciem do centralnej części składnicy.
Latem 1939 roku, wobec szybko rosnącego zagrożenia niemieckim atakiem, załogę potajemnie powiększono do około 210-220 żołnierzy i zmobilizowanych pracowników cywilnych. Komendantem składnicy był major Henryk Sucharski, natomiast dowódcą załogi wartowniczej i zastępcą komendanta - kapitan Franciszek Dąbrowski.
Atak pancernika „Schleswig-Holstein”
25 sierpnia 1939 roku do Gdańska przypłynął niemiecki pancernik szkolny „Schleswig-Holstein”. Oficjalnym powodem wizyty miało być uczczenie marynarzy poległych podczas I wojny światowej, lecz okręt został przygotowany do zaatakowania polskiej składnicy.
1 września 1939 roku o godzinie 4:48 pancernik otworzył ogień w kierunku Westerplatte. Ostrzał artyleryjski miał zniszczyć mur, wartownie i stanowiska obrońców, umożliwiając niemieckiej piechocie szybkie zajęcie półwyspu. Jednocześnie do ataku ruszyły oddziały kompanii szturmowej Kriegsmarine, formacje SS-Heimwehr Danzig oraz gdańskiej policji.
Westerplatte stało się jednym z pierwszych pól walk niemieckiej inwazji na Polskę i symbolem wybuchu II wojny światowej. Nie oznacza to jednak, że wszystkie działania wojenne rozpoczęły się wyłącznie w tym miejscu - niemal równocześnie Niemcy atakowali także inne cele na terytorium Polski.
Siedem dni obrony
Niemieckie dowództwo zakładało, że zdobycie niewielkiej placówki potrwa najwyżej kilka godzin. Pierwsze dwa natarcia zakończyły się jednak niepowodzeniem. Polacy, wykorzystując przygotowane stanowiska, znajomość terenu i system ognia krzyżowego, zadali atakującym dotkliwe straty.
W kolejnych dniach Westerplatte było ostrzeliwane przez artylerię okrętową i lądową, moździerze oraz ciężkie karabiny maszynowe. 2 września niemieckie bombowce nurkujące przeprowadziły silny nalot, podczas którego zniszczono Wartownię nr 5 i uszkodzono część koszar.
Mimo odcięcia od pomocy, braku możliwości uzupełnienia amunicji, pogarszającego się stanu rannych i ogromnej przewagi przeciwnika załoga utrzymywała pozycje do 7 września. Dopiero wtedy major Henryk Sucharski podjął decyzję o kapitulacji.
Straty obrońców Westerplatte
Według ustaleń Muzeum II Wojny Światowej w czasie obrony poległo co najmniej 15 polskich żołnierzy. Kilkunastu zostało ciężko rannych, a dalszych kilkudziesięciu odniosło lżejsze obrażenia. Po kapitulacji żołnierze trafili do niemieckich obozów jenieckich, w których wielu z nich przebywało do zakończenia wojny.
Niemieckie straty przez lata podawano w bardzo różnych wysokościach. Brak kompletnej dokumentacji sprawia, że ich dokładnej liczby nie udało się jednoznacznie ustalić.
Obrona Westerplatte nie mogła zmienić przebiegu kampanii wrześniowej, lecz od samego początku miała ogromne znaczenie moralne. Informacje o walczącej placówce przekazywane w komunikatach radiowych podnosiły na duchu żołnierzy i ludność cywilną w innych częściach kraju.
Powojenna historia Westerplatte
Po zakończeniu wojny teren dawnej składnicy długo nie był traktowany jako jednolite pole historycznej bitwy. Część obiektów rozebrano, inne zaadaptowano do nowych funkcji, a od 1948 roku na półwyspie działała baza przeładunku zwierząt eksportowanych drogą morską.
Rozbudowa portu doprowadziła do dalszych zmian układu przestrzennego. Poszerzano kanał, przebudowywano nabrzeża i likwidowano część pozostałości dawnej składnicy. Z czasem pojawiła się jednak koncepcja stworzenia monumentalnego założenia upamiętniającego obrońców polskiego wybrzeża.
Budowa Pomnika Obrońców Wybrzeża
Pomysł usypania kopca pojawił się pod koniec lat 50. XX wieku podczas planowania modernizacji Portu Gdańskiego. Ogromne ilości ziemi wydobywane podczas poszerzania i pogłębiania kanału portowego postanowiono wykorzystać do ukształtowania nowej kompozycji krajobrazowej.
Z około 230 tysięcy metrów sześciennych wydobytego materiału powstał kopiec o wysokości około 22-22,5 metra. Na jego szczycie ustawiono monumentalną granitową rzeźbę.
Pomnik odsłonięto 9 października 1966 roku. Autorami założenia byli gdańscy artyści: rzeźbiarze Franciszek Duszeńko i Henryk Kitowski oraz architekt Adam Haupt, odpowiedzialny za całościowe zagospodarowanie terenu.
Granitowa konstrukcja
Monument ma około 25 metrów wysokości. Został zbudowany z 236 bloków granitu sprowadzonych z dolnośląskich kamieniołomów w rejonie Strzegomia i Borowa. Poszczególne elementy ważą od około 6 do 12 ton.
Surowa, pionowa bryła jest często porównywana do wyszczerbionego bagnetu wbitego w ziemię. Jej nieregularna forma, przesunięte względem siebie bloki oraz głębokie reliefy miały przywoływać skojarzenia z walką, zniszczeniem, oporem i żołnierskim poświęceniem.
Pomnik wraz z kopcem wznosi się blisko 50 metrów ponad otoczenie. Dzięki temu jest widoczny z kanału portowego, statków wpływających do Gdańska oraz wielu punktów po przeciwnej stronie Martwej Wisły.
Płaskorzeźby i napisy
Powierzchnię monumentu pokrywają wykute w kamieniu postacie żołnierzy, marynarzy, broń, sztandary oraz symboliczne kompozycje figuralne. Napisy odwołują się nie tylko do Westerplatte, lecz także do walk o polskie Wybrzeże, działań Polskiej Marynarki Wojennej i innych bitew II wojny światowej.
Szeroki zakres tematyczny wynika z pierwotnej nazwy monumentu. Nie miał on upamiętniać wyłącznie załogi Wojskowej Składnicy Tranzytowej, ale wszystkich polskich żołnierzy i marynarzy walczących o Wybrzeże w latach 1939-1945.
Jedną z najbardziej charakterystycznych scen jest przedstawienie żołnierza i marynarza, symbolizujących współdziałanie różnych rodzajów sił zbrojnych. Reliefy nie są realistycznym zapisem obrony placówki, lecz monumentalną, artystyczną interpretacją wojennego wysiłku.
Pomnik a polityka historyczna PRL
Pomnik powstał w okresie Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej, a jego oficjalna symbolika została częściowo podporządkowana ówczesnej polityce historycznej. Wyeksponowano nie tylko wydarzenia z września 1939 roku, lecz również walki polskich formacji wojskowych związanych z frontem wschodnim oraz powojenną narrację o „wyzwoleniu”.
Z tego względu monument należy odczytywać jednocześnie jako imponujące dzieło polskiej sztuki monumentalnej lat 60., miejsce pamięci o poległych oraz dokument sposobu, w jaki władze PRL kształtowały opowieść o II wojnie światowej.
Współcześnie najważniejszym świadectwem wydarzeń pozostaje całe historyczne pole bitwy - autentyczne relikty budynków i stanowisk, a nie wyłącznie powojenny monument.
Napis „Nigdy więcej wojny”
Elementem kompozycji założenia jest napis „Nigdy więcej wojny”, umieszczony u podnóża kopca. Hasło pojawiło się na Westerplatte wraz z pomnikiem w 1966 roku i z czasem stało się jednym z najbardziej rozpoznawalnych antywojennych przesłań tego miejsca.
Napis podkreśla uniwersalny charakter pamięci o Westerplatte. Półwysep jest nie tylko miejscem oddawania honoru obrońcom, lecz także przestrzenią refleksji nad skutkami agresji, totalitaryzmu i wojny dla żołnierzy oraz ludności cywilnej.
Schody i taras przed pomnikiem
Na szczyt kopca prowadzą szerokie, kamienne schody. U ich końca znajduje się rozległy taras otaczający monument. Można stąd oglądać kanał portowy, nabrzeża, statki wpływające do Gdańska, terminale portowe oraz położoną po drugiej stronie Twierdzę Wisłoujście.
Wejście po schodach nie jest bardzo długie, ale może być wymagające dla osób o ograniczonej sprawności ruchowej. Sam kopiec ma ponad 20 metrów wysokości, a trasa jest wystawiona na wiatr, deszcz i intensywne słońce.
Placówka „Prom”
Jednym z pierwszych punktów historycznej trasy jest teren placówki „Prom”, która zabezpieczała najważniejszy kierunek niemieckiego natarcia prowadzący od nasady półwyspu.
To właśnie jej żołnierze powstrzymali pierwsze ataki 1 września. Po silnym ostrzale placówkę opuszczono, a obrońcy wycofali się w stronę Wartowni nr 1 i centralnych umocnień. Dzisiaj miejsce pomaga zrozumieć odległości pomiędzy poszczególnymi stanowiskami i taktykę polskiej obrony.
Wartownia nr 1
Wartownia nr 1 jest najlepiej zachowanym obiektem bojowym dawnej składnicy i jedyną historyczną wartownią udostępnianą wewnątrz zwiedzającym. Odegrała kluczową rolę, blokując Niemcom drogę do centralnej części placówki.
W 1967 roku budynek przesunięto o kilkadziesiąt metrów, ponieważ znajdował się na terenie przeznaczonym pod nowe nabrzeże portowe. Skomplikowana operacja techniczna uratowała wartownię przed rozbiórką. Od 1980 roku obiekt jest oddziałem Muzeum Gdańska.
W niewielkim wnętrzu prezentowane są dokumenty, fotografie, elementy wyposażenia, umundurowanie i przedmioty związane z obrońcami. Wartownia działa sezonowo, dlatego przed wizytą należy sprawdzić aktualne terminy otwarcia.
Ruiny nowych koszar
W centralnej części składnicy znajdują się ruiny koszar wzniesionych w latach 1934-1936. Budynek pełnił funkcję mieszkalną, administracyjną i obronną. W jego podziemiach przygotowano stanowiska bojowe oraz schrony.
Koszary zostały poważnie uszkodzone podczas nalotu 2 września, ale nadal zapewniały osłonę załodze. Po wojnie część budynku rozebrano. Zachowaną ruinę zabezpieczono, pozostawiając widoczne fragmenty ścian, piwnic, korytarzy i stanowisk strzeleckich.
Obiekt najlepiej pokazuje skalę bombardowania i warunki, w jakich pod koniec walk przebywali żołnierze oraz ranni.
Cmentarzyk Obrońców Westerplatte
Niedaleko ruin koszar znajduje się niewielki cmentarzyk, na którym upamiętniono poległych żołnierzy składnicy. Jego centralnym elementem jest krzyż oraz tablice z nazwiskami obrońców.
Przez dziesięciolecia nie znano miejsc pochówku części poległych. Prowadzone na Westerplatte badania archeologiczne pozwoliły odnaleźć szczątki kolejnych żołnierzy i lepiej odtworzyć przebieg wydarzeń z września 1939 roku.
Cmentarzyk jest miejscem szczególnie uroczystym. To tutaj, obok monumentalnego pomnika, najpełniej widoczny staje się osobisty wymiar historii - pamięć o konkretnych ludziach, a nie tylko o wojskowej jednostce i symbolicznej bitwie.
Dawna elektrownia i wystawa archeologiczna
W pobliżu Centrum Obsługi Zwiedzających znajduje się dawna elektrownia Wojskowej Składnicy Tranzytowej. Ceglany budynek powstał w 1926 roku i zapewniał polskiej placówce niezależne źródło energii potrzebnej między innymi do obsługi urządzeń przeładunkowych.
W odrestaurowanym obiekcie działa wystawa „Pamięć w ziemi zapisana. Archeologia Westerplatte”. Prezentuje ona przedmioty odkryte podczas badań, historię codziennego życia żołnierzy oraz ślady niemieckiego obozu dla polskich więźniów cywilnych, utworzonego po zakończeniu walk.
Ekspozycja pokazuje, że Westerplatte było nie tylko miejscem siedmiodniowej obrony, lecz także miejscem późniejszych niemieckich represji i zbrodni.
Zwiedzanie Westerplatte w 2026 roku
Na zobaczenie najważniejszych miejsc warto przeznaczyć co najmniej półtorej do dwóch godzin. Pełniejszy spacer, obejmujący wystawę w Elektrowni, Wartownię nr 1, ruiny koszar, cmentarzyk i wejście na kopiec, może zająć około trzech godzin.
Wystawa w Elektrowni jest w 2026 roku czynna:
- w poniedziałki - nieczynna;
- we wtorki - od 10:00 do 16:00;
- od środy do niedzieli - od 10:00 do 18:00.
Wtorek jest dniem bezpłatnego zwiedzania wystawy, ale konieczne jest pobranie biletu za 0 zł w kasie. Ostatnie wejście odbywa się najpóźniej 45 minut przed zamknięciem.
Godziny wystaw, informacje o Wartowni nr 1 i dostępność poszczególnych odcinków trasy mogą zmieniać się podczas uroczystości państwowych, prac budowlanych i wydarzeń muzealnych.
Budowa Muzeum Westerplatte - utrudnienia w 2026 roku
Od lutego 2026 roku na półwyspie prowadzony jest kolejny etap budowy Muzeum Westerplatte i Wojny 1939. W związku z inwestycją zmieniono organizację ruchu, zamknięto część ulicy Sucharskiego i wyłączono z użytkowania fragmenty terenu budowy.
Nie oznacza to całkowitego zamknięcia Westerplatte, ale trasy piesze, dojazd i miejsca parkingowe mogą różnić się od tych widocznych na starszych mapach oraz w dawnych przewodnikach.
Przed przyjazdem należy sprawdzić aktualną mapę udostępnioną przez Muzeum II Wojny Światowej.
Dojazd komunikacją miejską
W 2026 roku na Westerplatte można dojechać autobusami linii 106 i 138, a w sezonie letnim również linią 606. Linia 106 rozpoczyna trasę w pobliżu Muzeum II Wojny Światowej, natomiast 138 i 606 zapewniają połączenia z rejonem centrum Gdańska. Wszystkie wymienione linie są obsługiwane pojazdami niskopodłogowymi.
Ze względu na trwającą budowę autobusy kończą trasę na przystanku „Muzeum Westerplatte - Terminal Promowy”. Przed wyjazdem warto sprawdzić bieżący rozkład i ewentualne komunikaty ZTM.
Latem popularną alternatywą są statki wycieczkowe kursujące z centrum Gdańska w rejon Westerplatte. Rejs pozwala zobaczyć port, stocznie, nabrzeża i Twierdzę Wisłoujście od strony wody, ale połączenia te mają charakter sezonowy i są obsługiwane przez komercyjnych przewoźników.
Dojazd samochodem i parking
W związku z budową muzeum na Westerplatte działa obecnie tylko parking przy Centrum Obsługi Zwiedzających. Dawny parking przy pętli autobusowej i tak zwany parking papieski są niedostępne. Parkowanie poza wyznaczonymi miejscami jest zabronione.
W wakacyjne weekendy oraz podczas uroczystości 1 września liczba miejsc może być niewystarczająca. W takich terminach najwygodniejszym rozwiązaniem jest komunikacja miejska.
Z centrum Gdańska można również dotrzeć rowerem. Trasa liczy około 10 kilometrów, a jej pokonanie zajmuje przeciętnie około 40 minut w jedną stronę.
Dostępność dla osób z ograniczoną mobilnością
Centrum Obsługi Zwiedzających i wystawa w Elektrowni są nowoczesnymi przestrzeniami przygotowanymi do obsługi różnych grup turystów. Na Westerplatte dojeżdżają również autobusy niskopodłogowe.
Znaczna część zewnętrznej trasy prowadzi po utwardzonych alejach. Problemy mogą jednak sprawiać nierówne nawierzchnie przy ruinach oraz szerokie schody prowadzące na szczyt kopca z pomnikiem. Osoby poruszające się na wózkach mogą zobaczyć monument od dołu, lecz dotarcie na najwyższy taras jest ograniczone przez ukształtowanie założenia.
Westerplatte z dziećmi
Westerplatte może być wartościowym miejscem rodzinnej edukacji historycznej, ale sposób opowiadania o wydarzeniach należy dostosować do wieku dziecka. Na trasie znajdują się ruiny, stanowiska bojowe i miejsca pochówku, a wystawy dotyczą wojny, śmierci i niemieckich represji.
Dla starszych dzieci interesujące mogą być zachowane schrony, Wartownia nr 1, makiety, eksponaty archeologiczne oraz możliwość obserwowania statków wpływających do portu. Cały spacer jest dość długi, dlatego warto zabrać wodę, wygodne obuwie i odzież chroniącą przed wiatrem.
Warto wiedzieć
- Pomnik Obrońców Wybrzeża odsłonięto 9 października 1966 roku.
- Autorami założenia byli Franciszek Duszeńko, Henryk Kitowski i Adam Haupt.
- Monument ma około 25 metrów wysokości.
- Zbudowano go z 236 granitowych bloków.
- Pomnik stoi na sztucznym kopcu o wysokości ponad 22 metrów.
- Kopiec usypano z materiału wydobytego podczas modernizacji kanału portowego.
- Wojskowa Składnica Tranzytowa działała na Westerplatte od 1926 roku.
- Niemiecki atak rozpoczął się 1 września 1939 roku o godzinie 4:48.
- Polska załoga broniła się przez siedem dni.
- Pole bitwy na Westerplatte jest od 2003 roku Pomnikiem Historii.
- Wartownia nr 1 jest jedyną historyczną wartownią udostępnioną wewnątrz.
- W dawnej elektrowni działa wystawa poświęcona odkryciom archeologicznym.
- W 2026 roku na półwyspie trwa budowa kolejnych części Muzeum Westerplatte.
- Jedyny dostępny parking znajduje się przy Centrum Obsługi Zwiedzających.
Kiedy najlepiej odwiedzić Westerplatte?
Najlepsze warunki do spaceru występują od późnej wiosny do wczesnej jesieni. W tym okresie można liczyć na dłuższy dzień, otwarcie sezonowej Wartowni nr 1 i większą liczbę połączeń komunikacyjnych.
Wczesny poranek zapewnia spokojniejszą atmosferę i dobre światło do fotografowania pomnika. Późne popołudnie pozwala natomiast obserwować statki oraz zachodzące słońce nad portem.
Westerplatte jest terenem odkrytym i położonym blisko morza. Nawet latem może tu wiać silny wiatr, a pogoda zmienia się szybko. Jesienią i zimą należy przygotować się na chłód, opady oraz śliskie schody prowadzące na kopiec.
Szczególnym dniem jest 1 września. Każdego roku o godzinie 4:45 pod pomnikiem odbywają się państwowe uroczystości upamiętniające wybuch II wojny światowej. Wizyta w tym terminie wymaga uwzględnienia kontroli bezpieczeństwa, zmian w komunikacji i dużej liczby uczestników.
Co zobaczyć w pobliżu?
Po przeciwnej stronie kanału portowego znajduje się Twierdza Wisłoujście - jeden z najcenniejszych zespołów fortyfikacyjnych w Polsce. Zabytkowa latarnia, pierścieniowy fort, bastiony i szańce przez stulecia kontrolowały dostęp do portu w Gdańsku. Obiekt jest udostępniany według sezonowych zasad Muzeum Gdańska.
Wycieczkę historyczną warto kontynuować w Muzeum II Wojny Światowej, znajdującym się w centrum Gdańska. Jego wystawa główna przedstawia konflikt w szerokiej perspektywie, obejmującej losy żołnierzy i ludności cywilnej w okupowanej Europie.
Z Westerplatte można także pojechać do Nowego Portu, zobaczyć zabytkową latarnię morską i przejść nabrzeżem Martwej Wisły. Dalszym uzupełnieniem wizyty są Muzeum Poczty Polskiej, Europejskie Centrum Solidarności oraz historyczna Sala BHP Stoczni Gdańskiej.
Dlaczego warto odwiedzić Pomnik Obrońców Wybrzeża?
Pomnik Obrońców Wybrzeża jest ważnym symbolem polskiej pamięci o początku II wojny światowej. Jego wielkość, surowy granit i położenie ponad kanałem portowym tworzą monumentalną kompozycję widoczną z dużej odległości.
Największe znaczenie ma jednak otaczające go autentyczne pole bitwy. Wartownie, ruiny koszar, elektrownia, cmentarzyk oraz zachowane fragmenty umocnień pozwalają zrozumieć, jak niewielki był broniony teren i w jak trudnym położeniu znaleźli się polscy żołnierze.
Westerplatte nie powinno być traktowane wyłącznie jako punkt do wykonania zdjęcia przy pomniku. To miejsce wymagające spokojnego spaceru, poznania losów obrońców i refleksji nad tym, do czego prowadzą agresja, propaganda i pogarda wobec innych narodów.
Granitowy monument upamiętnia wojskowy opór, natomiast napis „Nigdy więcej wojny” nadaje całemu założeniu znaczenie wykraczające poza historię jednej bitwy.
