Kopalnia Soli „Wieliczka” - niezwykłe podziemne miasto wykute w soli
Kopalnia Soli „Wieliczka” to jeden z najcenniejszych zabytków techniki górniczej w Polsce i jedna z najbardziej rozpoznawalnych atrakcji turystycznych w kraju. Pod powierzchnią Wieliczki rozciąga się ogromny labirynt chodników, komór, szybów i podziemnych jezior, tworzony przez kolejne pokolenia górników przez ponad siedem stuleci.
Kopalnia ma dziewięć poziomów, a jej najgłębsze wyrobiska sięgają 327 metrów pod ziemię. Łączna długość historycznych korytarzy wynosi około 300 kilometrów, jednak zwiedzającym udostępniono jedynie niewielką, starannie zabezpieczoną część tego podziemnego świata.
Historia Kopalni Soli „Wieliczka”
Historia produkcji soli w okolicach Wieliczki jest starsza niż sama kopalnia. Już w XI i XII wieku działał tutaj ważny ośrodek warzelniczy, w którym sól otrzymywano poprzez odparowywanie solanki. Miejscowość występowała w średniowiecznych dokumentach pod nazwą Magnum Sal, czyli Wielka Sól.
Eksploatację podziemnych złóż soli kamiennej rozpoczęto prawdopodobnie w latach 80. XIII wieku. Za początek działalności górniczej na większą skalę uznaje się budowę szybu Goryszowskiego. Pierwsza pisana wzmianka o wielickiej soli kamiennej znalazła się w dokumencie lokacyjnym miasta z 1290 roku.
Pod koniec XIII wieku kopalnie w Wieliczce i Bochni wraz z warzelniami zostały połączone w królewskie przedsiębiorstwo nazywane Żupami Krakowskimi. Przez blisko pięć stuleci należało ono do najważniejszych i najbardziej dochodowych przedsiębiorstw dawnej Rzeczypospolitej. Sól była wówczas niezwykle cennym surowcem, wykorzystywanym nie tylko do przyprawiania, lecz przede wszystkim do konserwowania żywności.
„Białe złoto” polskich królów
Dochody ze sprzedaży soli stanowiły istotną część królewskiego skarbca. W XIV wieku wpływy uzyskiwane z działalności Żup Krakowskich mogły stanowić nawet jedną trzecią dochodów królewskich. Rozwój przedsiębiorstwa wspierał między innymi Kazimierz Wielki, który w 1368 roku wydał Statut Żupny regulujący zasady wydobywania, transportowania i sprzedawania soli.
W kolejnych stuleciach kopalnię stopniowo pogłębiano. Powstawały nowe szyby, chodniki i ogromne komory pozostające po wydobyciu brył soli. Wprowadzano również coraz bardziej zaawansowane urządzenia transportowe, systemy odwadniania, wentylacji i zabezpieczania wyrobisk. W podziemiach pracowały kieraty napędzane przez konie, drewniane wózki oraz rozbudowane konstrukcje ciesielskie podtrzymujące stropy.
Eksploatacja soli kamiennej została zakończona w 1964 roku. Następnie stosowano metodę mokrą, polegającą na uzyskiwaniu solanki, jednak również tę formę przemysłowej produkcji zakończono w 1996 roku. Obecnie najważniejszym zadaniem górników jest zabezpieczanie zabytkowych wyrobisk, kontrolowanie podziemnych wód oraz ochrona kopalni.
Kopalnia Soli „Wieliczka” na liście UNESCO
W 1978 roku Kopalnia Soli „Wieliczka” została wpisana na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO. Doceniono ją jako wyjątkowe świadectwo rozwoju europejskiego górnictwa od średniowiecza do czasów współczesnych.
W 2013 roku wpis rozszerzono o Kopalnię Soli Bochnia oraz Zamek Żupny w Wieliczce. Obiekty funkcjonują obecnie pod wspólną nazwą Królewskie Kopalnie Soli w Wieliczce i Bochni. Zachowane korytarze, maszyny, drewniane zabezpieczenia, kaplice i solne rzeźby pokazują zmieniające się przez stulecia techniki eksploatacji podziemnych złóż.
Podziemny labirynt komór i chodników
Wielicka kopalnia nie przypomina zwykłego zakładu przemysłowego. Jej wnętrza tworzą ogromne przestrzenie, w których można zobaczyć wysokie komory, podziemne jeziora, drewniane pomosty, rzeźby oraz monumentalne konstrukcje zabezpieczające stropy.
Niektóre komory mają rozmiary kilkupiętrowych budynków. Ściany różnią się kolorem i strukturą - od jasnych powierzchni po ciemne skały zawierające domieszki minerałów. W świetle lamp widoczne są również solne nacieki nazywane między innymi „makaronami”, „kalafiorami” i „włosami św. Kingi”.
Historyczne wyrobiska pokazują, jak zmieniały się sposoby pracy górników. Na trasie można zobaczyć dawne narzędzia, drewniane wózki, urządzenia do transportowania urobku oraz kieraty, przy pomocy których wyciągano sól z głębszych poziomów kopalni.
Kaplica św. Kingi
Najbardziej znanym wnętrzem kopalni jest Kaplica św. Kingi, położona około 101 metrów pod powierzchnią ziemi. Podziemna świątynia ma około 54 metrów długości, od 15 do 18 metrów szerokości i do 12 metrów wysokości.
Kaplicę wykonali górnicy, którzy przez dziesięciolecia ozdabiali ją solnymi rzeźbami, płaskorzeźbami i elementami wyposażenia. Z soli powstały ołtarze, posadzka, balustrady, figury oraz dekoracje nawiązujące do scen biblijnych. Jednym z najbardziej rozpoznawalnych dzieł jest solna płaskorzeźba inspirowana „Ostatnią Wieczerzą” Leonarda da Vinci.
Wnętrze oświetlają okazałe żyrandole, których dekoracyjne elementy wykonano z odpowiednio przygotowanych kryształów soli. Kaplica pozostaje miejscem kultu religijnego, ale odbywają się w niej również koncerty, uroczystości i wydarzenia kulturalne.
Legenda o św. Kindze
Z powstaniem kopalni związana jest legenda o św. Kindze, córce węgierskiego króla Beli IV i żonie księcia Bolesława Wstydliwego. Według opowieści Kinga, wyjeżdżając z Węgier do Polski, poprosiła ojca o kopalnię soli jako część posagu.
Księżniczka wrzuciła swój pierścień do jednego z węgierskich szybów. Po przybyciu do Polski poleciła rozpocząć poszukiwania soli. Gdy górnicy wydobyli pierwszą bryłę, w jej wnętrzu odnaleziono pierścień Kingi. Legenda uczyniła świętą patronką górników solnych, a jej postać wielokrotnie przedstawiono w podziemnych kaplicach i rzeźbach.
Najważniejsze miejsca na Trasie Turystycznej
Zwiedzanie prowadzi przez około dwadzieścia komór położonych na głębokości od 64 do 135 metrów. Oprócz Kaplicy św. Kingi na trasie można zobaczyć między innymi komory poświęcone Mikołajowi Kopernikowi, Kazimierzowi Wielkiemu i Józefowi Piłsudskiemu, dawne kaplice górnicze, solankowe jeziora oraz wielkie drewniane konstrukcje zabezpieczające wyrobiska.
Jedną z najbardziej reprezentacyjnych przestrzeni jest Komora Warszawa, wykorzystywana obecnie podczas koncertów, przyjęć, konferencji i uroczystości. Wysokie wnętrze pokazuje skalę wyrobisk pozostających po wydobyciu ogromnych brył soli.
Duże wrażenie robią także podziemne zbiorniki solankowe. Ich spokojna powierzchnia, drewniane pomosty i podświetlone ściany tworzą charakterystyczny krajobraz, którego nie można zobaczyć na powierzchni.
Trasa Turystyczna
Najpopularniejszym sposobem poznawania kopalni jest Trasa Turystyczna. Cała trasa wraz z podziemną ekspozycją Muzeum Żup Krakowskich ma około 3,5 kilometra długości, a jej przejście zajmuje przeciętnie od dwóch do trzech godzin.
Podczas zwiedzania turyści schodzą na głębokość 135 metrów i pokonują ponad 800 stopni. Temperatura w podziemiach utrzymuje się na poziomie około 17-18°C, dlatego niezależnie od pory roku warto zabrać cieplejszą odzież i wygodne obuwie. Powrót na powierzchnię odbywa się windą górniczą.
Kopalnię zwiedza się pod opieką przewodnika. Bilet na Trasę Turystyczną umożliwia również obejrzenie podziemnej ekspozycji Muzeum Żup Krakowskich Wieliczka, prezentującej historyczne maszyny, urządzenia, narzędzia i zabytki związane z górnictwem solnym.
Trasa Górnicza
Alternatywą dla klasycznego zwiedzania jest Trasa Górnicza, rozpoczynająca się w szybie Regis. Jej uczestnicy otrzymują górniczy strój i wyposażenie, a następnie wykonują zadania związane z dawną pracą pod ziemią.
Trasa ma bardziej przygodowy charakter. Pozwala poznać zasady mierzenia stężenia gazów, wyznaczania kierunku podziemnych chodników, transportowania urobku i zabezpieczania wyrobisk. Jest krótsza od Trasy Turystycznej, ale wymaga większej aktywności i prowadzi przez surowsze, mniej reprezentacyjne części kopalni.
Muzeum Żup Krakowskich Wieliczka
W podziemiach działa jedna z największych na świecie ekspozycji poświęconych historii górnictwa solnego. Trasa muzealna obejmuje szesnaście komór położonych na głębokości około 135 metrów.
Można tutaj zobaczyć kolekcję dawnych kieratów, drewnianych urządzeń transportowych, map, narzędzi, lamp górniczych i okazów geologicznych. Ekspozycja pokazuje nie tylko technikę wydobywania soli, lecz także codzienne życie pracowników kopalni oraz znaczenie Żup Krakowskich dla gospodarki dawnej Polski.
Tężnia Solankowa
Na powierzchni, w pobliżu kopalni, znajduje się Tężnia Solankowa. Jej konstrukcję wypełniają gałęzie tarniny, po których spływa solanka. Powstający wokół tężni aerozol tworzy mikroklimat przypominający powietrze nad morzem.
Po koronie obiektu prowadzi taras spacerowy, a z wieży widokowej można zobaczyć Wieliczkę i otoczenie kopalni. Funkcjonowanie tężni może zależeć od warunków atmosferycznych, szczególnie w czasie burz i niskich temperatur.
Informacje praktyczne
Główne wejście na Trasę Turystyczną znajduje się przy szybie Daniłowicza, przy ulicy Daniłowicza 10 w Wieliczce. Kopalnia jest dostępna przez większą część roku, lecz godziny wejść zależą od sezonu, wybranego języka zwiedzania i rodzaju trasy. Bilety można kupić w kasach lub za pośrednictwem oficjalnego systemu sprzedaży internetowej.
Ze względu na dużą popularność obiektu warto wcześniej zarezerwować konkretną godzinę zwiedzania. Trzeba również pamiętać, że pod ziemią nie ma możliwości samodzielnego odłączenia się od grupy, a spóźnienie na godzinę wskazaną na bilecie może uniemożliwić wejście.
Ciekawostki o Kopalni Soli „Wieliczka”
- Kopalnia ma dziewięć poziomów i sięga 327 metrów pod ziemię.
- Łączna długość jej korytarzy wynosi około 300 kilometrów.
- Turyści oglądają jedynie niewielką część całego podziemnego kompleksu.
- Trasa Turystyczna prowadzi na maksymalną głębokość 135 metrów.
- Do przejścia jest ponad 800 stopni.
- Kaplica św. Kingi znajduje się około 101 metrów pod powierzchnią.
- Szyb Daniłowicza obsługuje ruch turystyczny od 1874 roku.
- Wydobycie soli kamiennej zakończono w 1964 roku, a przemysłową produkcję metodą mokrą w 1996 roku.
- Kopalnia została wpisana na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO w 1978 roku.
- W podziemiach organizowane są koncerty, uroczystości, konferencje i wydarzenia religijne.
Dlaczego warto odwiedzić Kopalnię Soli „Wieliczka”?
Kopalnia Soli „Wieliczka” łączy historię, architekturę, sztukę i dawne osiągnięcia techniczne. Solne kaplice, monumentalne komory, podziemne jeziora i zabytkowe urządzenia górnicze tworzą miejsce niemające odpowiednika na powierzchni.
Zwiedzanie pozwala poznać warunki pracy dawnych górników oraz znaczenie soli dla rozwoju polskiej gospodarki. Największe wrażenie robi jednak świadomość, że oglądane wnętrza nie są rekonstrukcją - powstały w autentycznej kopalni, kształtowanej przez ludzi pracujących pod ziemią od końca XIII wieku.
