Exploseum w Bydgoszczy - tajemnice fabryki DAG ukrytej w lesie
Exploseum to jedno z najbardziej niezwykłych muzeów Bydgoszczy. Oddział Muzeum Okręgowego im. Leona Wyczółkowskiego mieści się w autentycznych budynkach dawnej niemieckiej fabryki materiałów wybuchowych DAG Fabrik Bromberg. Trasa prowadzi przez hale, wielopoziomowe obiekty i tunele dawnej linii produkcji nitrogliceryny, dzięki czemu sama przemysłowa architektura jest jednym z najważniejszych elementów zwiedzania.
Co warto zobaczyć?
Podstawowa trasa prowadzi przez siedem połączonych budynków dawnej strefy produkcji nitrogliceryny. Zwiedzający przemierzają blisko dwukilometrowy ciąg hal, korytarzy oraz podziemnych i nadziemnych tuneli.
Ekspozycja pokazuje technologię produkcji materiałów wybuchowych, historię koncernu DAG i rozwój uzbrojenia. Szczególnie ważną część poświęcono jednak robotnikom przymusowym, jeńcom i więźniom, których praca umożliwiała funkcjonowanie ogromnego kompleksu zbrojeniowego.
Warto zwracać uwagę na konstrukcję budynków. Poszczególne obiekty oddalano od siebie, stosowano nasypy, lekkie ściany wydmuchowe i załamane tunele, aby ograniczać skutki ewentualnych eksplozji.
Jak wygląda zwiedzanie?
Trasa standardowa jest najlepszym wyborem podczas pierwszej wizyty. Można zwiedzać ją indywidualnie lub z przewodnikiem po wcześniejszej rezerwacji. Przejście zajmuje około 1,5-2 godzin.
Dla osób chcących zobaczyć bardziej surową część kompleksu przygotowano trasę alternatywną, prowadzącą przez drugą linię produkcyjną i tereny leśne. Jest dostępna od 10. roku życia i wyłącznie z przewodnikiem.
Najbardziej wymagającą propozycją jest trasa ekstremalna. Uczestnicy wyposażeni w kaski i latarki odwiedzają słabo oświetlone i mniej przystosowane fragmenty dawnych zakładów. Wymaga ona wcześniejszej rezerwacji oraz odpowiedniego ubioru.
Historia w skrócie
Budowę DAG Fabrik Bromberg rozpoczęto po zajęciu Bydgoszczy przez Niemców w 1939 roku. Kompleks zajmował około 23 km², a do końca wojny powstało tutaj ponad tysiąc budynków, setki kilometrów dróg oraz własna sieć kolejowa.
Produkowano m.in. nitroglicerynę, nitrocelulozę, proch bezdymny i trotyl, a także przygotowywano materiały wykorzystywane do napełniania amunicji.
Zakład opierał swoją działalność w dużej mierze na pracy przymusowej. Przez kompleks przewinęły się dziesiątki tysięcy ludzi różnych narodowości, w tym Polacy, jeńcy wojenni oraz więźniowie.
Konspiracja i operacja „Krem”
W fabryce działała również polska konspiracja. Pracownicy zdobywali informacje o produkcji i rozmieszczeniu zakładów, przekazywali dokumentację oraz prowadzili działania sabotażowe.
Najgłośniejszą akcją była przeprowadzona 24 czerwca 1944 roku operacja „Krem”, podczas której eksplozja zniszczyła specjalistyczną aparaturę produkcyjną.
Po zajęciu Bydgoszczy w 1945 roku większość wyposażenia fabryki została zdemontowana i wywieziona do Związku Radzieckiego. Część budynków wykorzystano później w polskim przemyśle chemicznym.
Powstanie Exploseum
Dawną linię produkcji nitrogliceryny zaadaptowano na muzeum, zachowując surowy przemysłowy charakter budynków. Exploseum otwarto w 2011 roku.
Multimedia, fotografie, dokumenty i rekonstrukcje uzupełniają autentyczne wnętrza, ale nie dominują nad samym miejscem.
Exploseum należy obecnie do Europejskiego Szlaku Dziedzictwa Przemysłowego ERIH jako punkt kotwiczny oraz do bydgoskiego Szlaku Wody, Przemysłu i Rzemiosła TeH₂O.
Informacje praktyczne
Exploseum jest obiektem sezonowym, dlatego przed przyjazdem warto sprawdzić aktualne dni i godziny otwarcia.
W tunelach i betonowych budynkach nawet latem jest chłodno i wilgotno. Warto zabrać bluzę lub lekką kurtkę oraz pełne buty z dobrą podeszwą.
Trasa obejmuje liczne schody i różnice poziomów. Osoby o ograniczonej mobilności powinny wcześniej skontaktować się z muzeum, aby ustalić możliwy zakres zwiedzania.
Na teren muzeum nie można wprowadzać zwierząt. Nie wolno również samodzielnie wchodzić do opuszczonych obiektów znajdujących się poza wyznaczonymi trasami.
Atrakcje w pobliżu
Bydgoski Park Przemysłowo-Technologiczny - współczesna część przemysłowej Bydgoszczy położona w sąsiedztwie terenów dawnego DAG.
Wyspa Młyńska i centrum Bydgoszczy - dobre uzupełnienie wizyty w Exploseum o historyczne centrum miasta i kolejne oddziały Muzeum Okręgowego.
Dlaczego warto odwiedzić?
Exploseum wyróżnia się tym, że ekspozycja znajduje się dokładnie w budynkach, w których podczas II wojny światowej produkowano materiały wybuchowe. Betonowe hale, długie tunele i ukryta w lesie infrastruktura pozwalają znacznie lepiej zrozumieć skalę dawnego kompleksu niż tradycyjna wystawa muzealna. Jednocześnie miejsce nie pomija najważniejszego aspektu tej historii - losów tysięcy ludzi zmuszonych do pracy dla niemieckiego przemysłu zbrojeniowego.
