Muzeum Stutthof w Sztutowie - miejsce pamięci ofiar niemieckiego nazistowskiego terroru
Muzeum Stutthof w Sztutowie znajduje się na terenie byłego niemieckiego nazistowskiego obozu koncentracyjnego Stutthof. Jest miejscem pamięci, edukacji i refleksji nad losem ludzi prześladowanych oraz mordowanych przez nazistowski system terroru.
Obóz rozpoczął działalność 2 września 1939 roku, dzień po wybuchu II wojny światowej. Funkcjonował do 9 maja 1945 roku, należąc do najdłużej działających niemieckich obozów na obszarze dzisiejszej Polski.
Historia obozu Stutthof
Pierwszymi więźniami byli przede wszystkim Polacy z Wolnego Miasta Gdańska i Pomorza: działacze społeczni, nauczyciele, duchowni, urzędnicy oraz osoby zaangażowane w działalność polskich organizacji.
Początkowo Stutthof funkcjonował jako obóz dla jeńców cywilnych. Dnia 7 stycznia 1942 roku został formalnie włączony do niemieckiego systemu państwowych obozów koncentracyjnych. W kolejnych latach rozbudowano go oraz utworzono sieć podobozów, w których więźniowie byli wykorzystywani do niewolniczej pracy.
Przez obóz centralny i jego podobozy przeszło około 110 tysięcy osób pochodzących z 28 państw. Blisko 65 tysięcy więźniów straciło życie wskutek głodu, chorób, epidemii, wycieńczenia, egzekucji, brutalnego traktowania oraz celowego mordowania.
Wśród więźniów znajdowali się między innymi:
- Polacy,
- Żydzi deportowani z różnych państw Europy,
- mieszkańcy Litwy, Łotwy i Estonii,
- obywatele Związku Radzieckiego,
- duchowni i przedstawiciele inteligencji,
- członkowie ruchu oporu,
- więźniowie polityczni wielu narodowości.
Od 1944 roku obóz został włączony w realizację Zagłady europejskich Żydów. Do Stutthofu kierowano wówczas transporty więźniów żydowskich między innymi z okupowanych państw bałtyckich oraz z ewakuowanych obozów.
Komora gazowa i krematorium
Krematorium uruchomiono w 1942 roku wraz ze wzrostem śmiertelności w obozie. Komorę gazową wzniesiono rok później. Początkowo służyła do dezynfekowania odzieży, natomiast od połowy 1944 roku wykorzystywano ją także do mordowania więźniów.
Zachowane obiekty są materialnym świadectwem popełnianych tutaj zbrodni. Nie należy traktować ich jak zwykłych eksponatów muzealnych ani elementów turystycznej scenografii.
Ewakuacja i Marsz Śmierci
W styczniu 1945 roku rozpoczęto lądową ewakuację obozu. Tysiące więźniów wyprowadzono w kolumnach podczas silnego mrozu, bez odpowiedniej odzieży, żywności i pomocy medycznej. Wielu zmarło z wycieńczenia lub zostało zamordowanych przez strażników.
W kwietniu 1945 roku przeprowadzono również ewakuację drogą morską. Więźniów transportowano barkami po Bałtyku w kierunku niemieckich portów. Obóz funkcjonował aż do 9 maja 1945 roku.
Co można zobaczyć na terenie muzeum?
Trasa prowadzi przez zachowaną część dawnego obozu oraz miejsca oznaczające położenie niezachowanych budynków.
Do najważniejszych obiektów należą:
- Brama Śmierci,
- drewniane baraki Starego Obozu,
- fragmenty ogrodzeń i wieże wartownicze,
- komora gazowa,
- budynek krematorium,
- miejsce krematorium polowego,
- teren Nowego Obozu,
- wystawy prezentujące dokumenty, fotografie i przedmioty więźniów,
- Pomnik Walki i Męczeństwa.
Nowy Obóz nie zachował się jako kompletny zespół zabudowań. Miejsca, w których stały jego baraki, oznaczono kamiennymi blokami.
Szczególne znaczenie mają przedmioty osobiste, fotografie, dokumenty obozowe oraz relacje ocalałych. Przypominają one, że za liczbami i statystykami kryją się losy konkretnych ludzi.
Pomnik Walki i Męczeństwa
Pomnik Walki i Męczeństwa odsłonięto w 1968 roku. Zaprojektował go rzeźbiarz Wiktor Tołkin. Część pionowa symbolizuje walkę, natomiast rozległa część pozioma - męczeństwo więźniów.
Z miejscem związane są słowa Franciszka Fenikowskiego:
„Los nasz dla Was przestrogą ma być - nie legendą”.
Przesłanie pomnika przypomina o odpowiedzialności kolejnych pokoleń za zachowanie pamięci oraz przeciwstawianie się nienawiści, rasizmowi i odczłowieczaniu innych ludzi.
Muzeum i działalność edukacyjna
Muzeum powołano w 1962 roku dzięki staraniom byłych więźniów, historyków i osób zaangażowanych w zachowanie pamięci o ofiarach. Placówka zabezpiecza obiekty poobozowe, gromadzi dokumenty, fotografie, pamiątki i relacje świadków.
Prowadzi również działalność:
- naukową i archiwalną,
- konserwatorską,
- wystawienniczą,
- edukacyjną,
- wydawniczą.
Organizowane są lekcje muzealne, seminaria, konferencje oraz zajęcia przeznaczone dla młodzieży, nauczycieli i grup zorganizowanych.
Zwiedzanie Muzeum Stutthof
Wstęp na teren muzeum jest bezpłatny. Płatne pozostają usługi przewodnickie, wybrane zajęcia edukacyjne oraz projekcja w kinie muzealnym.
Na samodzielne przejście trasy warto przeznaczyć około dwóch godzin. Podstawowe oprowadzanie z przewodnikiem trwa do 1,5 godziny, a wersja rozszerzona do dwóch godzin. Lekcje muzealne zajmują zwykle około trzech godzin.
Grupy zorganizowane powinny wcześniej zarezerwować usługę przewodnicką. Ze względu na niewielkie wnętrza baraków grupa nie powinna liczyć więcej niż 25 osób.
Godziny zwiedzania
Według harmonogramu obowiązującego w 2026 roku muzeum jest otwarte codziennie:
- od 1 maja do 30 września - od 9.00 do 18.00,
- od 1 października do 30 kwietnia - od 8.00 do 15.00.
W sezonie letnim wejście przez Centrum Obsługi Zwiedzających jest możliwe do godziny 16.45. Poza sezonem ostatnie wejście następuje o 14.30. W wybrane święta Centrum Obsługi Zwiedzających może być nieczynne, dlatego przed przyjazdem warto sprawdzić aktualny komunikat.
Zasady obowiązujące podczas wizyty
Muzeum jest miejscem pamięci oraz cmentarzyskiem tysięcy ofiar. Obowiązuje zachowanie powagi, szacunku i strój dostosowany do charakteru miejsca.
Dzieci do 13. roku życia mogą przebywać na terenie muzeum wyłącznie pod opieką osoby dorosłej. Ze względu na tematykę wystaw i zachowane miejsca zbrodni opiekunowie powinni rozważyć, czy wizyta będzie odpowiednia dla konkretnego dziecka.
Na teren muzeum nie można:
- wprowadzać zwierząt, poza psami asystującymi,
- wjeżdżać samochodami ani rowerami,
- wnosić alkoholu i przebywać pod jego wpływem,
- palić papierosów,
- zachowywać się w sposób zakłócający powagę miejsca.
Muzeum nie prowadzi standardowej szatni ani przechowalni bagażu, dlatego nie warto zabierać dużych toreb.
Parking i dostępność
Przed muzeum znajduje się całoroczny, płatny, samoobsługowy i niestrzeżony parking. Wyznaczono również miejsca przeznaczone dla osób z niepełnosprawnościami.
Około 70 procent pomieszczeń jest dostępnych dla osób poruszających się na wózkach. Do części baraków prowadzą podjazdy, ale na trasie występują nierówne nawierzchnie, kostka brukowa, wysokie progi i schody. Budynek krematorium można zwiedzić na wózku tylko częściowo. W Centrum Obsługi Zwiedzających można bezpłatnie wypożyczyć wózek lub chodzik.
Miejsce pamięci, nie zwykła atrakcja
Muzeum Stutthof nie powinno być przedstawiane jako kolejny punkt rekreacyjnej wycieczki po Mierzei Wiślanej. Jest przede wszystkim miejscem upamiętnienia ludzi, którzy doświadczyli niewolniczej pracy, głodu, przemocy, prześladowań i śmierci.
Wizyta pozwala lepiej zrozumieć mechanizmy nazistowskiego terroru oraz konsekwencje rasizmu, pogardy i odebrania człowiekowi podstawowych praw. Wymaga czasu, skupienia i szacunku dla ofiar.
Zachowane baraki, komora gazowa, krematorium, dokumenty i osobiste pamiątki stanowią ostrzeżenie przed systemami opartymi na nienawiści i odczłowieczaniu innych ludzi.
