Zamek krzyżacki w Pasłęku - średniowieczna warownia i legenda Bursztynowej Komnaty
Zamek krzyżacki w Pasłęku jest jednym z najważniejszych zabytków miasta i cennym przykładem architektury obronnej dawnego państwa zakonnego. Wzniesiono go na wzgórzu górującym nad doliną rzeki Wąskiej, w miejscu umożliwiającym kontrolowanie szlaków prowadzących w stronę Elbląga i jeziora Druzno.
Dzisiejsza budowla łączy średniowieczne fragmenty z elementami pochodzącymi z późniejszych przebudów i powojennej odbudowy. Zamek nie funkcjonuje jako klasyczne muzeum - jego wnętrza zajmują miejskie urzędy oraz instytucje kultury. Najłatwiej obejrzeć dziedziniec, elewacje, wieże i sąsiadujące z warownią fortyfikacje.
Początki zamku w Pasłęku
Zamek powstał prawdopodobnie na terenie wcześniejszej warowni pruskiej. Najstarszą częścią obecnego zespołu jest północne skrzydło, którego budowę datuje się na około 1320 rok.
Główny budynek wraz z wieżą ukończono w latach 1340-1350. Zamek był siedzibą krzyżackich urzędników podlegających początkowo komturii elbląskiej. Pełnił funkcje administracyjne, mieszkalne, gospodarcze i obronne.
Warownię ulokowano na północno-wschodnim skraju miejskiego wzgórza. Od strony doliny chroniły ją strome zbocza, a od strony miasta sucha fosa o głębokości przekraczającej sześć metrów. Zamek łączył się z murami Pasłęka, ale mógł również bronić się niezależnie od miasta.
Rozbudowa średniowiecznej warowni
Po II pokoju toruńskim w 1466 roku Pasłęk pozostał pod władzą Zakonu Krzyżackiego i stał się siedzibą komturów. W tym okresie rozbudowano zamek, wznosząc między innymi skrzydło zachodnie.
Średniowieczne założenie obejmowało:
- główne skrzydło mieszkalne,
- dziedziniec,
- mury obronne,
- bramę prowadzącą od strony miasta,
- suchą fosę,
- zabudowania gospodarcze,
- przedzamcze związane z młynem, folwarkiem i ogrodami.
Dwie charakterystyczne cylindryczne wieże nie są jednak pozostałościami pierwotnej warowni. Dobudowano je dopiero podczas XVI-wiecznej odbudowy zamku.
Zniszczenie i renesansowa odbudowa
Podczas ostatniej wojny polsko-krzyżackiej w 1520 roku zamek został zdobyty i bardzo poważnie zniszczony. Po utworzeniu Prus Książęcych książę Albrecht Hohenzollern rozpoczął jego odbudowę.
Prace prowadzono przez kilka dziesięcioleci i zakończono w 1578 roku. Do głównego skrzydła dobudowano cylindryczne wieże oraz nowe części mieszkalne. Warownia zaczęła wówczas tracić surowy, średniowieczny charakter i coraz bardziej przypominała wygodną rezydencję administracyjną.
W XVII wieku na zamku przebywali między innymi królowie Szwecji Gustaw II Adolf i Karol X Gustaw. W 1807 roku kwaterował tutaj Jean-Baptiste Bernadotte, francuski marszałek, który później został królem Szwecji jako Karol XIV Jan.
Więzienie, sąd i zniszczenia wojenne
Po utracie znaczenia militarnego zamek służył jako magazyn i koszary. W XIX wieku urządzono w nim więzienie, działające do 1925 roku. Później budynek zajmował sąd.
W 1945 roku kompleks został spalony przez żołnierzy Armii Czerwonej. Powojenna odbudowa trwała w latach 1968-1975 i przystosowała zamek do pełnienia funkcji administracyjnych i kulturalnych.
Nie odtworzono dokładnie średniowiecznej warowni. Zachowano i uzupełniono trzy skrzydła, pozostawiając otwarty dziedziniec. Poziom dziedzińca jest dziś o około trzy metry wyższy niż w średniowieczu, dlatego dawne przyziemie głównego skrzydła znajduje się obecnie w piwnicach.
Co można zobaczyć dzisiaj?
Najważniejszym zachowanym elementem średniowiecznego zamku jest północne skrzydło. Jego proporcje oraz wygląd zmieniły się jednak podczas kolejnych przebudów i odbudowy.
Podczas spaceru warto zwrócić uwagę na:
- północne skrzydło z fragmentami gotyckich murów,
- cylindryczne wieże pochodzące z XVI wieku,
- otwarty dziedziniec,
- zamkowe piwnice,
- pozostałości dawnej fosy,
- połączenie zamku z murami miejskimi,
- widok na dolinę rzeki Wąskiej.
W jednej z wież działa Izba Historyczna prowadzona przez Bibliotekę Publiczną. Prezentuje ona pamiątki związane z historią Pasłęka i okolic. Dostęp do wystawy oraz pozostałych wnętrz warto sprawdzić przed wizytą, ponieważ budynek jest przede wszystkim siedzibą czynnych instytucji.
Legenda Bursztynowej Komnaty
Najbardziej znana pasłęcka legenda dotyczy Bursztynowej Komnaty, zrabowanej przez Niemców z pałacu w Carskim Siole i przewiezionej podczas wojny do Królewca.
Według relacji przywoływanych przez lokalne opracowania pod koniec 1944 roku na zamkowy dziedziniec miały wjeżdżać wojskowe ciężarówki przewożące drewniane skrzynie. Z Pasłękiem związany był również gauleiter Prus Wschodnich Erich Koch, posiadający majątek w pobliskim Topolnie.
W latach 80. XX wieku radiesteci wskazywali podziemia jednej z zamkowych wież jako możliwe miejsce ukrycia bursztynowego wystroju. Nie były to jednak badania archeologiczne ani dowody pozwalające potwierdzić tę teorię.
Do dziś nie znaleziono w Pasłęku żadnego elementu Bursztynowej Komnaty. Opowieść należy traktować jako współczesną legendę i jedną z wielu hipotez dotyczących losów zaginionego dzieła.
Czy pod zamkiem znajduje się tunel?
Przez lata mieszkańcy opowiadali o podziemnym przejściu łączącym zamek z pobliskim kościołem św. Bartłomieja. W 2016 roku badania geofizyczne wykazały liniową anomalię biegnącą na głębokości około 4-6 metrów.
W 2017 roku archeolodzy wykonali w tym miejscu wykop sięgający siedmiu metrów. Zamiast tunelu odkryli grubą warstwę ceglanego gruzu, którym w XIX wieku zasypano dawną fosę. Znaleziono również dobrze zachowany gotycki mur kurtynowy oraz dwa średniowieczne bełty kusz.
Badania nie potwierdziły więc istnienia przejścia prowadzącego do kościoła. Opowieść o rozległej sieci tuneli pozostaje częścią lokalnego folkloru.
Zwiedzanie zamku
Zamek nie posiada jednej stałej trasy zwiedzania obejmującej wszystkie skrzydła, wieże i podziemia. W budynku działają urzędy, biblioteka i instytucje kulturalne, dlatego dostęp do wnętrz może być ograniczony.
Bez przeszkód można zwykle obejrzeć:
- bryłę zamku od strony miasta,
- dziedziniec,
- mury i wieże z zewnątrz,
- teren dawnej fosy,
- sąsiadujące fragmenty fortyfikacji.
Na samo obejrzenie zamku wystarczy około 30-45 minut. Spacer obejmujący starówkę, mury miejskie, kościół i ratusz zajmie około dwóch godzin.
Zamek z dziećmi
Zamek może zainteresować dzieci dzięki cylindrycznym wieżom, fosie oraz legendom o podziemnych przejściach i Bursztynowej Komnacie. Warto jednak wyraźnie oddzielać opowieści od faktów historycznych.
Dziedziniec i otoczenie zamku nie są rozległym parkiem atrakcji. Młodsze dzieci należy pilnować przy murach, stromych zboczach i zejściach prowadzących w stronę doliny.
Co zobaczyć w pobliżu?
Zamek znajduje się w obrębie dobrze zachowanego historycznego centrum Pasłęka. W pobliżu warto zobaczyć:
- kościół św. Bartłomieja,
- gotycko-renesansowy ratusz,
- średniowieczne mury miejskie,
- Bramę Kamienną i Bramę Młyńską,
- zabytkowe kamienice,
- dolinę rzeki Wąskiej.
Dłuższą wycieczkę można połączyć z odwiedzeniem pochylni Kanału Elbląskiego lub Elbląga.
Dlaczego warto odwiedzić zamek w Pasłęku?
Zamek w Pasłęku nie zachował się jako kompletna średniowieczna warownia. Jego obecna bryła jest wynikiem renesansowej przebudowy, wojennych zniszczeń i powojennej rekonstrukcji.
Mimo tych zmian pozostaje najważniejszym świeckim zabytkiem miasta. Położenie na wzgórzu, połączenie z pasłęckimi murami oraz zachowane elementy gotyckiego skrzydła pozwalają zrozumieć dawny system obronny Pasłęka.
Legenda Bursztynowej Komnaty dodaje miejscu tajemniczości, ale największą wartością zamku jest jego udokumentowana historia - od siedziby krzyżackich urzędników, przez rezydencję książęcą i więzienie, po współczesne centrum administracyjne i kulturalne.
