Fontanna Neptuna w Gdańsku - morski symbol miasta
Fontanna Neptuna stoi na Długim Targu, bezpośrednio przed Dworem Artusa i w pobliżu Ratusza Głównego Miasta. Wraz z reprezentacyjnymi kamienicami, Fontanną Neptuna, Dworem Artusa i pobliską Zieloną Bramą tworzy jeden z najbardziej rozpoznawalnych widoków Gdańska. Zabytek jest symbolem miasta oraz jego wielowiekowych związków z morzem, handlem i żeglugą.
Neptun nie jest jedynie dekoracją placu. Jego postać miała przypominać mieszkańcom i zagranicznym gościom, że bogactwo dawnego Gdańska pochodziło przede wszystkim z handlu morskiego. Do portu wpływały statki z Niderlandów, Anglii, Francji, Skandynawii i innych regionów Europy, a przez miasto wywożono między innymi zboże, drewno, popiół, smołę i produkty rolne spławiane Wisłą z głębi Rzeczypospolitej.
Fontanna znajduje się na osi reprezentacyjnej fasady Dworu Artusa, który przez stulecia był miejscem spotkań kupców, armatorów i członków miejskich bractw. Zestawienie obu zabytków tworzyło czytelny program: Dwór przedstawiał bogactwo i kulturę mieszczańskiej elity, a Neptun symbolizował morze, od którego zależała jej fortuna.
Studnia przed Dworem Artusa
Zanim na Długim Targu pojawił się rzymski władca mórz, przed Dworem Artusa znajdowała się zwykła publiczna studnia. Pierwsza znana wzmianka o niej pochodzi z 1549 roku. Dostarczała mieszkańcom i użytkownikom Dworu wodę, lecz nie odpowiadała reprezentacyjnemu charakterowi najważniejszego placu Głównego Miasta.
Na początku XVII wieku Gdańsk był jednym z najbogatszych miast Rzeczypospolitej. Rada Miejska inwestowała w nowe bramy, arsenały, ratuszowe dekoracje i reprezentacyjne fasady. W tym otoczeniu skromna studnia zaczęła być postrzegana jako obiekt zbyt mało efektowny.
Inicjatorem budowy okazalszego wodotrysku został burmistrz Bartłomiej Schachmann. W 1605 roku, z polecenia Rady Miejskiej, rozpoczęto przygotowania do stworzenia fontanny, która miała dorównywać reprezentacyjnym realizacjom oglądanym przez gdańskich kupców i dyplomatów w najważniejszych miastach Europy.
Bartłomiej Schachmann - inicjator przedsięwzięcia
Bartłomiej Schachmann należał do najważniejszych gdańskich polityków początku XVII wieku. Był człowiekiem wykształconym, podróżował po Europie i interesował się sztuką antyczną oraz nowoczesną architekturą. Jako burmistrz wspierał przedsięwzięcia, które miały podkreślać bogactwo, samodzielność i wysoką kulturę artystyczną Gdańska.
Wybór Neptuna nie był przypadkowy. Rzymski bóg mórz i wód miał reprezentować portowy charakter miasta, bezpieczeństwo żeglugi oraz pomyślność kupców. Posłużenie się postacią zaczerpniętą z mitologii antycznej odpowiadało również zainteresowaniom renesansowych i manierystycznych elit.
Fontanna była miejską fundacją, a nie prywatnym pomnikiem Schachmanna. Burmistrz odegrał jednak zasadniczą rolę w rozpoczęciu inwestycji oraz wyborze jej tematyki. Oficjalne materiały Gdańska do dziś wskazują go jako inicjatora powstania zabytku.
Abraham van den Blocke
Projekt fontanny powierzono Abrahamowi van den Blocke, jednemu z najwybitniejszych artystów działających w nowożytnym Gdańsku. Był architektem, rzeźbiarzem i kamieniarzem pochodzącym z rodziny artystów wywodzących się z terenów dzisiejszej Belgii.
Van den Blocke pozostawił w Gdańsku wiele realizacji, które obecnie należą do najważniejszych symboli miasta. Projektował lub wykonywał między innymi fasadę Dworu Artusa, Złotą Bramę, Złotą Kamienicę, elementy Wielkiej Zbrojowni oraz ołtarz w kościele św. Jana. Fontanna Neptuna stała się jednym z najbardziej znanych dzieł związanych z jego nazwiskiem.
Do 1609 roku przygotowany był projekt, a do około 1612 roku wykonano kamienną czaszę i trzon. Całość reprezentowała manieryzm flamandzki - styl łączący antyczne inspiracje, skomplikowany ruch postaci, dekoracyjność i świadomie wyszukane proporcje.
W części opracowań wskazuje się, że wpływ na koncepcję mógł mieć również Hans Vredeman de Vries, niderlandzki architekt i teoretyk perspektywy. Nie zachował się jednak dokument pozwalający jednoznacznie określić zakres jego udziału, dlatego głównym projektantem pozostaje Abraham van den Blocke.
Peter Husen i odlanie posągu
Model figury Neptuna wykonał w latach 1614-1615 Peter Husen, określany także jako Peter Hausen. Rzeźbiarz przybył do Gdańska specjalnie w związku z tym zamówieniem. Na podstawie przygotowanego przez niego modelu wykonano monumentalny odlew z brązu.
Posąg odlano w miejskiej ludwisarni kierowanej przez Gerdta Benningka II. Warsztat znajdował się w pobliżu dawnej Bramy Ludwisarskiej, w rejonie obecnego wylotu ulicy św. Ducha na Targ Drzewny. Była to ta sama dziedzina rzemiosła, która odpowiadała za wykonywanie dzwonów, dział i innych dużych odlewów metalowych.
Brązowa postać ma około dwóch metrów wysokości i waży około 650 kilogramów. Pomimo masywnego materiału figura sprawia wrażenie dynamicznej. Neptun skręca ciało, opiera ciężar na jednej nodze i unosi trójząb, dzięki czemu kompozycja pozostaje interesująca oglądana z każdej strony.
Antyczne inspiracje
Twórcy nie przedstawili Neptuna jako spokojnie stojącego monarchy. Jego ciało jest napięte, a skręcona poza tworzy typową dla manieryzmu linię spiralną. Figura miała demonstrować zarówno siłę boga, jak i umiejętności artystów potrafiących nadać ciężkiemu brązowi wrażenie ruchu.
W rzeźbie widoczne są inspiracje sztuką starożytną, między innymi klasycznymi przedstawieniami nagiego męskiego ciała. Narodowy Instytut Dziedzictwa wskazuje również podobieństwo do słynnej fontanny Neptuna w Bolonii, wykonanej przez flamandzkiego rzeźbiarza Giambolognę.
U stóp boga umieszczono konie morskie. Towarzyszą mu muszle, wodne stworzenia i dekoracje przypominające o podwodnym królestwie. Posąg nie przedstawia konkretnego historycznego władcy, choć jego dostojna postawa pozwalała gdańskim mieszczanom porównywać Neptuna z potężnym obrońcą miasta i portu.
Dlaczego montaż trwał tak długo?
Poszczególne części fontanny były gotowe znacznie wcześniej, niż ustawiono je na Długim Targu. Jedną z głównych trudności stanowiło doprowadzenie odpowiedniej ilości wody oraz uzyskanie ciśnienia umożliwiającego działanie wodotrysku.
Gotowy posąg przechowywano przez pewien czas w Wielkiej Zbrojowni. Nowy system zasilania opracował Adam Wiebe, znany gdański inżynier, natomiast w 1622 roku Othmar Wetner udrażniał wadliwie zamontowane rury.
Woda była początkowo dostarczana ze zbiorników umieszczonych na poddaszu Dworu Artusa. Ich napełnianie wymagało pracy i czasu, dlatego fontanna nie mogła działać nieprzerwanie. Uruchamiano ją w wybrane dni i godziny, przede wszystkim podczas świąt, wizyt ważnych gości i miejskich uroczystości. Dopiero w drugiej połowie XIX wieku podłączono ją do nowoczesnego systemu wodociągowego.
Ustawienie fontanny w 1633 roku
W 1633 roku mistrz murarski Reinhold de Clerk wykonał fundament, a rzeźbiarz Wilhelm Richter zmontował kamienne i metalowe elementy fontanny. Wtedy Neptun stanął przed Dworem Artusa w miejscu, z którym jest kojarzony do dziś.
W następnym roku fontannę otoczono kutą żelazną kratą. Za twórcę pierwszego ogrodzenia uznawany jest Johann Rogge. Krata chroniła nieckę przed uszkodzeniami, a jednocześnie stała się częścią reprezentacyjnej dekoracji.
Za datę uroczystego uruchomienia wodotrysku Gedanopedia przyjmuje 23 marca 1634 roku. Zachował się jednak także dopisek wskazujący 26 marca. Pierwszy pokaz wody mógł być związany z obchodami zwycięstwa króla Władysława IV i uwolnienia Smoleńska od rosyjskiego oblężenia.
Rozbieżności pomiędzy datami 1633 i 1634 wynikają więc z kolejnych etapów inwestycji. W 1633 roku fontannę zmontowano, natomiast w 1634 roku uroczyście uruchomiono i uzupełniono ogrodzeniem.
Fontanna przygotowana na królewskie wizyty
Fontanna szybko stała się jednym z najważniejszych elementów miejskiego ceremoniału. Władze Gdańska wykorzystywały ją jako dekorację podczas przyjmowania królów, dyplomatów i zagranicznych gości.
W grudniu 1643 roku należała do atrakcji przygotowanych na wizytę króla Władysława IV. Wraz z bramami triumfalnymi, iluminacjami i dekoracjami Długiego Targu miała świadczyć o bogactwie miasta oraz jego lojalności wobec monarchy.
Położenie przed Dworem Artusa nie było przypadkowe. W jego Wielkiej Hali podejmowano najważniejszych gości, organizowano uczty i zawierano transakcje handlowe. Neptun tworzył przed wejściem rodzaj monumentalnego znaku rozpoznawczego gdańskiego salonu kupieckiego.
Dawna kolorystyka fontanny
Współcześnie posąg ma naturalną, ciemną barwę patynowanego brązu, lecz pierwotnie fontanna była znacznie bardziej kolorowa. Figura Neptuna miała intensywnie zieloną powierzchnię, natomiast trójząb i trzymana w lewej dłoni muszla były złocone. Kamienne elementy malowano na czarno i podkreślano jaśniejszymi detalami.
Ogrodzenie było czerwone, a jego ornamenty pokrywały złocenia. Tak wyrazista kolorystyka odpowiadała estetyce nowożytnego Gdańska, w którym fasady, rzeźby i elementy architektury często miały znacznie bardziej intensywne barwy niż obecnie.
Zmiany wynikające z pogody, napraw i kolejnych koncepcji konserwatorskich stopniowo doprowadziły do obecnego wyglądu. Podczas remontu zakończonego w 2012 roku przywrócono jednak pierwotną ciemną kolorystykę kamiennej czaszy.
Rokokowa przebudowa
Po ponad stu latach działania kamienne elementy fontanny były już poważnie zużyte. W latach 1757-1761 przeprowadzono kapitalny remont, który częściowo zmienił wygląd zabytku.
Rzeźbiarz Johann Carl Stender wykonał nowe partie czaszy, trzonu i dolnego basenu. Zachował zasadniczą kompozycję, ale wzbogacił ją o fantazyjne rokokowe stworzenia morskie. Ślusarz Jakob Barren odtworzył zniszczone metalowe ogrodzenie.
Na furtkach pojawiły się pozłacane herby Gdańska i polskie orły w koronach. Symbole przypominały, że miasto, mimo rozbudowanych przywilejów i daleko idącej samodzielności, pozostawało częścią Rzeczypospolitej. Uroczyste otwarcie odnowionej fontanny odbyło się 7 sierpnia 1761 roku.
Właśnie połączenie XVII-wiecznego manierystycznego posągu z XVIII-wieczną rokokową dekoracją nadaje fontannie jej obecny, niezwykle bogaty wygląd.
Morskie stworzenia w kamiennej dekoracji
Dolny basen ma plan nieregularnego wieloboku i otacza centralny trzon. Ponad nim znajduje się okrągła czasza, na której ustawiono posąg Neptuna. Cztery maszkarony pełnią funkcję rzygaczy odprowadzających wodę do dolnej niecki.
Dekorację tworzą pełnoplastyczne przedstawienia konia morskiego, trytona, syren, psa morskiego oraz fantastycznych ryb i stworzeń wodnych. Wśród nich można dostrzec również postać chłopca.
Balustradę wykonano z szarozielonego piaskowca, czaszę z ciemnego kamienia, a posąg odlano z brązu. Woda opływa podstawę postaci, spada do górnej czaszy, a następnie wypływa przez cztery rzygacze i trafia do dolnego basenu.
Połączenie architektury, rzeźby, metaloplastyki i poruszającej się wody sprawia, że fontanna powinna być oglądana ze wszystkich stron. Każda część dekoracji prezentuje inny układ morskich stworzeń, ornamentów oraz herbów.
Krata z herbami Gdańska i polskimi orłami
Kute ogrodzenie jest integralną częścią kompozycji. Jego pionowe pręty przeplatają się z ornamentami, herbami miasta i dekoracyjnymi zwieńczeniami. Nad furtkami umieszczono pozłacane symbole Gdańska oraz polskie orły.
Orły miały istotne znaczenie polityczne. Podkreślały związek Gdańska z Koroną i przypominały o miejscu miasta w Rzeczypospolitej. W grudniu 1935 roku działacze nazistowscy uszkodzili dwa polskie orły umieszczone na ogrodzeniu.
Po II wojnie światowej brakujące elementy odtworzono. Rekonstrukcję ogrodzenia, herbów i orłów prowadzili między innymi Stanisław Nowakowski oraz Alfred Küster.
Neptun w XIX wieku
W XIX wieku fontanna pozostawała ważnym elementem reprezentacyjnej przestrzeni miasta, choć nie działała przez cały czas. Gedanopedia podaje, że była uruchamiana od Wielkanocy do 29 września, między innymi w niedziele od 11.00 do 12.00 oraz we wtorki i czwartki od 12.00 do 13.00.
Ograniczony czas działania wynikał z kosztów oraz możliwości dawnej instalacji wodnej. Pełne uniezależnienie od zbiorników na poddaszu Dworu Artusa nastąpiło po podłączeniu wodotrysku do miejskich wodociągów i kanalizacji.
Podczas wizyty króla Prus Wilhelma I w 1861 roku część fontanny czasowo włączono w drewniany pawilon przygotowany przed Dworem Artusa. Po zakończeniu uroczystości nietypową konstrukcję rozebrano.
II wojna światowa
W 1945 roku, przed rozpoczęciem walk o Gdańsk, najcenniejsze części fontanny zdemontowano. Posąg Neptuna i kamienną czaszę wywieziono do Parchowa w pobliżu Bytowa. Dzięki temu uniknęły bezpośredniego zniszczenia podczas walk i pożarów, które obróciły znaczną część Głównego Miasta w ruinę.
Pozostawione na Długim Targu fundamenty zabezpieczono specjalnie wzniesionym murkiem. Po wojnie uratowane elementy trafiły do gdańskiego Muzeum Miejskiego, gdzie oczekiwały na zakończenie odbudowy otoczenia.
Fontanna została ustawiona w dawnym miejscu 19 lipca 1954 roku, a ponownie uruchomiono ją 22 lipca. Zniszczone części, w tym trzon, trójząb i fragmenty kraty, wykonano od nowa.
Powrót Neptuna miał ogromne znaczenie symboliczne. Na zrujnowanym jeszcze Długim Targu pojawił się jeden z najważniejszych znaków ciągłości historii miasta.
Powojenne konserwacje
Warunki atmosferyczne, wilgoć, zanieczyszczenia i nieustanny kontakt z wodą powodują, że fontanna wymaga regularnej opieki konserwatorskiej. W latach siedemdziesiątych XX wieku odnawiano kamieniarkę i posąg, a kolejne zabiegi prowadzono również w następnych dekadach.
Największy współczesny remont rozpoczął się we wrześniu 2011 roku i trwał do wiosny 2012 roku. Fontannę całkowicie rozebrano, a poszczególne kamienne i metalowe elementy poddano specjalistycznej konserwacji.
Zainstalowano nowoczesny system uzdatniania i obiegu wody, wymieniono część instalacji technicznych oraz przywrócono historyczną kolorystykę czaszy. Koszt prac wyniósł około 1,6 miliona złotych.
Co znajduje się pod Fontanną Neptuna?
Pod brukiem Długiego Targu znajduje się niewidoczna dla turystów komora techniczna o powierzchni około 20 metrów kwadratowych. Prowadzi do niej właz umieszczony w nawierzchni placu.
W pomieszczeniu pracują pompy, zbiornik wodny oraz urządzenia sterujące obiegiem wody i iluminacją. System oświetlenia można uruchamiać zdalnie, co pozwala podświetlać fontannę na różne kolory podczas uroczystości, kampanii społecznych i świąt.
Stan instalacji jest kontrolowany przez pracowników Gdańskich Wód. Po zakończeniu sezonu urządzenia są sprawdzane i zabezpieczane, a w okresie działania oględziny prowadzone są częściej.
Podziemna infrastruktura pokazuje, jak bardzo zmienił się sposób działania zabytku. Dawne zbiorniki na strychu Dworu Artusa zastąpił zamknięty obieg, pompy, filtry i elektroniczne sterowanie.
Legenda o Goldwasserze
Najbardziej znana legenda związana z fontanną opowiada o powstaniu gdańskiego Goldwassera - ziołowego likieru zawierającego drobne płatki złota.
Według podania mieszkańcy i przyjezdni zaczęli wrzucać do fontanny złote monety, licząc na spełnienie życzeń. Z czasem na dnie zgromadziło się tak wiele złota, że rozzłościło to Neptuna. Władca mórz miał uderzyć trójzębem w wodę i rozbić monety na tysiące maleńkich płatków.
Złote drobiny dostały się podobno do beczek z alkoholem przechowywanych w pobliskiej piwnicy. Tak miał powstać słynny gdański trunek, w którym do dziś można zobaczyć poruszające się płatki szlachetnego metalu.
Opowieść jest legendą i nie przedstawia rzeczywistego procesu powstania Goldwassera. W barwny sposób łączy jednak trzy symbole dawnego Gdańska: morskiego Neptuna, zamożność kupców oraz luksusowy trunek produkowany w mieście.
Czy Neptunowi należy wrzucać monety?
Współczesna fontanna jest chronionym zabytkiem, a dostęp do niecki ogranicza metalowe ogrodzenie. Wrzucanie monet nie jest elementem oficjalnej tradycji ani zasadą zwiedzania.
Legenda o Goldwasserze może zachęcać do powtarzania gestu znanego z innych europejskich fontann, ale metalowe przedmioty mogą zanieczyszczać wodę i utrudniać działanie instalacji. Znacznie lepszą pamiątką jest fotografia wykonana z Dworem Artusa lub Ratuszem Głównego Miasta w tle.
Neptun jako symbol współczesnego Gdańska
Wizerunek fontanny jest wykorzystywany na materiałach promocyjnych, pamiątkach, plakatach i publikacjach poświęconych miastu. Neptun stał się symbolem równie rozpoznawalnym jak Żuraw, Bazylika Mariacka czy Ratusz Głównego Miasta.
Fontanna jest także regularnie iluminowana w związku z uroczystościami i akcjami społecznymi. W 2026 roku podświetlano ją między innymi na niebiesko, fioletowo, czerwono i zielono, nadając historycznemu zabytkowi współczesną funkcję symbolicznego komunikatu miejskiego.
Replika Fontanny Neptuna wraz z miniaturami Dworu Artusa i Pomnika Poległych Stoczniowców znajduje się również w parku Mini-Europe w Brukseli.
Najlepsze miejsca do fotografowania
Najbardziej klasyczny widok można uzyskać od strony ulicy Długiej. Fontanna znajduje się wtedy na pierwszym planie, a za nią widoczna jest jasna fasada Dworu Artusa.
Od strony Zielonej Bramy można sfotografować Neptuna na tle wieży Ratusza Głównego Miasta. Przy użyciu dłuższej ogniskowej figura, ratuszowa wieża oraz kamienice Długiego Targu tworzą zwartą kompozycję.
Warto obejść fontannę dookoła. Z jednej strony dobrze widoczne są herby i polskie orły na ogrodzeniu, z innej morskie stworzenia otaczające basen. Najwięcej szczegółów można dostrzec rano, gdy na Długim Targu przebywa mniej osób.
Po zmroku zabytek jest oświetlony. Wieczorne fotografie pozwalają połączyć jasne strumienie wody z iluminowanymi elewacjami Dworu Artusa i Ratusza.
Warto wiedzieć
Fontanna znajduje się przy Długim Targu w Gdańsku, bezpośrednio przed Dworem Artusa. Nie posiada odrębnego numeru budynku. Jako punkt nawigacyjny można wykorzystać adres Dworu Artusa: Długi Targ 43/44, 80-831 Gdańsk. Narodowy Instytut Dziedzictwa podaje lokalizację zabytku jako Gdańsk, Długi Targ.
Fontanna stoi w ogólnodostępnej przestrzeni miejskiej. Można oglądać ją bezpłatnie o każdej porze dnia i nocy, o ile część placu nie zostanie czasowo zamknięta z powodu uroczystości, prac konserwatorskich lub montażu infrastruktury wydarzeń.
W lipcu 2026 roku trwa sezon działania gdańskich fontann. Przed jego rozpoczęciem instalacje zostały przygotowane, a jakość wody sprawdzona. Miasto nie publikuje jednak stałego dziennego harmonogramu działania poszczególnych strumieni, dlatego pompy mogą być czasowo wyłączane z powodu konserwacji, pogody lub wydarzeń.
Jesienią wodotrysk jest wyłączany i zabezpieczany na okres zimowy. W poprzednich sezonach następowało to zazwyczaj w październiku, natomiast ponowne uruchomienie odbywało się wiosną. Dokładny termin zależy od warunków pogodowych i decyzji zarządcy.
Woda w fontannie nie nadaje się do picia ani kąpieli. Nawet jeśli jest filtrowana i wygląda na czystą, nie jest kontrolowana według takich samych zasad jak woda w basenach i kąpieliskach. Kamienne i brukowane nawierzchnie w pobliżu niecki mogą być również śliskie.
Na obejrzenie fontanny i jej dekoracji warto przeznaczyć około 15-30 minut. Spacer obejmujący Dwór Artusa, Ratusz Głównego Miasta, Złotą Kamienicę, Zieloną Bramę i Długie Pobrzeże zajmie od jednej do dwóch godzin.
Do zabytku dociera się bez schodów z poziomu Długiego Targu. Osoby poruszające się na wózkach mogą oglądać fontannę z placu, należy jednak uwzględnić brukowaną nawierzchnię, miejscowe nierówności oraz duże natężenie ruchu pieszego w sezonie.
Ulica Długa i Długi Targ są przez cały rok wyłączone ze zwykłego ruchu samochodowego. Fontanna nie posiada własnego parkingu. Samochód należy pozostawić poza ścisłym obszarem Głównego Miasta i dojść pieszo albo skorzystać z komunikacji miejskiej.
Najbliższe przystanki komunikacji miejskiej znajdują się w rejonie Bramy Wyżynnej, ulicy Okopowej i Podwala Przedmiejskiego. Od Bramy Wyżynnej do fontanny prowadzi około kilometrowy spacer Drogą Królewską przez Złotą Bramę i ulicę Długą.
Fontannę najlepiej oglądać razem z wnętrzem Dworu Artusa. W jego Wielkiej Hali znajduje się największy w Europie zabytkowy piec kaflowy, modele dawnych okrętów, ławy kupieckich bractw i bogate dekoracje przypominające o morskiej potędze miasta.
W bezpośrednim sąsiedztwie znajdują się również Ratusz Głównego Miasta, Złota Kamienica, Zielona Brama, Dom Uphagena, Bazylika Mariacka, ulica Mariacka i nabrzeże Motławy z Żurawiem.
