Historia i postać założyciela
Muzeum-Skansen Kurpiowski im. Adama Chętnika w Nowogrodzie to miejsce wyjątkowe w skali kraju. Jest to drugi najstarszy skansen w Polsce (po kaszubskim Wdzydzach), otwarty dla zwiedzających już w 1927 roku. Jego twórcą był Adam Chętnik - wybitny etnograf, badacz i miłośnik Kurpiowszczyzny, który całe życie poświęcił dokumentowaniu kultury tzw. Kurpiów Puszczy Zielonej.
Chętnik stworzył to miejsce z pasji, chcąc ocalić od zapomnienia ginący świat puszczańskich bartników, rybaków i rolników. Choć skansen został niemal doszczętnie zniszczony podczas II wojny światowej (przetrwały jedynie dwa murowane elementy), dzięki determinacji założyciela i jego żony został po wojnie odbudowany i rozbudowany. Dziś jest oddziałem Muzeum Północno-Mazowieckiego w Łomży.
Co zobaczymy w skansenie?
Skansen zajmuje powierzchnię ok. 3,5 hektara i jest przepięknie usytuowany na wzgórzu, z którego rozpościera się zapierający dech w piersiach widok na dolinę Narwi i ujście Pisy. Na terenie muzeum zgromadzono blisko 40 obiektów architektury drewnianej, które tworzą spójny obraz dawnej wsi kurpiowskiej.
Do najważniejszych obiektów należą:
- Zagrody kurpiowskie: Kompletne gospodarstwa z domami mieszkalnymi, stodołami, oborami i spichlerzami. Wnętrza chałup są wyposażone w autentyczne sprzęty, meble oraz słynne kurpiowskie wycinanki i kierce (ozdoby sufitowe).
- Architektura sakralna i przemysłowa: Na terenie skansenu znajduje się m.in. drewniana kapliczka, młyn wodny, wiatrak „koźlak” oraz kuźnia.
- Bartnictwo i leśnictwo: Kurpie słynęli z bartnictwa, dlatego w Nowogrodzie zobaczymy unikatową kolekcję uli kłodowych oraz narzędzi bartnych. Ekspozycja pokazuje, jak dawni mieszkańcy puszczy pozyskiwali miód z dziupli drzew.
- Dworek modrzewiowy: Przeniesiony z Drozdowa, stanowi ciekawy kontrast dla chłopskich zagród, pokazując życie drobnej szlachty.
Unikatowe położenie
To, co wyróżnia Nowogród na tle innych skansenów, to ukształtowanie terenu. Budynki nie stoją na płaskim polu, lecz są wpisane w naturalną rzeźbę terenu - pagórki, wąwozy i piaszczyste wydmy. Spacer alejkami skansenu to jednocześnie kontakt z dziką przyrodą Podlasia. Charakterystyczna brama wejściowa do skansenu, stylizowana na architekturę kurpiowską, jest jednym z najczęściej fotografowanych obiektów w regionie.
Warto wiedzieć - Informacje praktyczne dla turysty
1. Lokalizacja i dojazd
Skansen znajduje się w Nowogrodzie, ok. 15 km na zachód od Łomży. Najlepiej dojechać samochodem trasą z Warszawy w kierunku Pisza i Mazur. Przed wejściem do skansenu znajduje się parking. Nowogród to doskonały przystanek dla osób podróżujących z centralnej Polski na Wielkie Jeziora Mazurskie.
2. Godziny otwarcia i bilety
- Skansen jest dostępny dla zwiedzających przez cały rok, jednak sezon wysoki trwa od kwietnia do października (wtedy wszystkie wnętrza chałup są otwarte).
- W poniedziałki wstęp do skansenu jest zazwyczaj bezpłatny (spacerowy - wnętrza budynków mogą być zamknięte).
- Ceny biletów są przystępne, dostępne są zniżki dla rodzin i grup.
3. Wydarzenia cykliczne
Najlepiej odwiedzić Nowogród podczas imprez plenerowych, takich jak „Niedziela na św. Rocha" (sierpień). Odbywają się wtedy pokazy rzemiosła: wycinankarstwa, plecionkarstwa, pieczenia tradycyjnego „fafernucha" czy wyrabiania piwa kozicowego. Można wtedy kupić autentyczne rękodzieło i spróbować potraw kuchni kurpiowskiej.
4. Przygotowanie do zwiedzania
Teren skansenu jest pagórkowaty, a ścieżki są naturalne (piaszczyste lub trawiaste). Zalecane jest wygodne obuwie sportowe. Osoby starsze lub rodzice z małymi dziećmi powinni wziąć pod uwagę, że podejścia pod górę mogą być męczące dla wózków inwalidzkich lub dziecięcych.
5. Fotografowanie
Skansen w Nowogrodzie to raj dla fotografów, szczególnie o zachodzie słońca, gdy światło pięknie kładzie się na dolinie Narwi. Panorama z punktu widokowego przy karczmie jest uznawana za jedną z najpiękniejszych w północno-wschodniej Polsce.
6. Gastronomia
Tuż przy wejściu do skansenu oraz w samym Nowogrodzie znajdują się restauracje serwujące kuchnię regionalną. Koniecznie trzeba spróbować:
- Piwa kozicowego (bezalkoholowy napój z jałowca i miodu),
- Rejbaka (kurpiowska babka ziemniaczana z mięsem),
- Fafernuchów (twarde ciasteczka z marchwią i pieprzem).
7. Okolica
Wizyta w Nowogrodzie to świetny wstęp do eksploracji Puszczy Kurpiowskiej. Warto udać się głębiej w region, do miejscowości takich jak Kadzidło czy Łyse, aby zobaczyć żywą kulturę kurpiowską, która do dziś objawia się w barwnych strojach i unikatowej gwarze.
Skansen w Nowogrodzie to nie tylko „muzeum budynków", to hołd dla tradycji, która kształtowała się w głębi niedostępnych puszcz. To miejsce, które wycisza, uczy pokory wobec natury i pozwala zrozumieć duszę regionu.
