Stalowy dom w Zabrzu

Najważniejsze informacje

Stalowy Dom przy ulicy Cmentarnej w Zabrzu jest jednym z najbardziej nietypowych zabytków architektury mieszkaniowej Górnego Śląska. Powstał w 1927 roku jako eksperyment mający sprawdzić, czy stalowe prefabrykowane elementy mogą przyspieszyć i obniżyć koszt budowy mieszkań dla robotników.

Dwukondygnacyjny budynek wzniesiono w zaledwie 26 dni, a przy jego budowie pracowało 16 robotników. Stalowe elementy ścian wykonano w pobliskiej Hucie Donnersmarcka, silnie związanej z przemysłowym rozwojem dawnego Zabrza.

Wewnątrz urządzono cztery mieszkania przeznaczone dla rodzin robotniczych. Każde składało się z dwóch pokoi oraz kuchni. Choć zewnętrzne ściany wykonano ze stali, od środka zastosowano również tradycyjne materiały, które poprawiały warunki użytkowania mieszkań.

Budynek do dziś pełni swoją pierwotną funkcję mieszkalną. Nie jest muzeum ani obiektem przygotowanym do zwiedzania wewnątrz.

Co warto zobaczyć

Najciekawszym elementem Stalowego Domu jest sama nietypowa konstrukcja ścian. Zamiast tradycyjnej ceglanej elewacji zastosowano duże stalowe elementy wykonane przemysłowo, a następnie montowane na miejscu budowy.

Warto zwrócić uwagę na:

• prostą, funkcjonalną bryłę budynku,
• stalowe powierzchnie elewacji,
• widoczne miejsca łączenia elementów konstrukcyjnych,
• dwukondygnacyjny układ domu,
• tradycyjny dach kontrastujący ze stalowymi ścianami,
• otoczenie dawnego osiedla robotniczego Zandka.

Dom nie posiada reprezentacyjnych dekoracji charakterystycznych dla wielu historycznych kamienic. Jego wartość wynika przede wszystkim z zastosowanej technologii oraz historii poszukiwania nowych sposobów szybkiego budowania mieszkań dla pracowników rozwijającego się przemysłu.

Jak wygląda zwiedzanie

Stalowy Dom nie jest udostępniony do zwiedzania wewnątrz, ponieważ nadal jest zwykłym budynkiem mieszkalnym.

Obiekt można oglądać z ogólnodostępnej przestrzeni ulicy. Wizyta ma więc charakter krótkiego przystanku podczas spaceru po Zabrzu lub zwiedzania dzielnicy Zandka.

Należy pamiętać o poszanowaniu prywatności mieszkańców. Nie należy wchodzić na teren posesji, zaglądać do mieszkań ani traktować budynku jak muzeum.

Osobom szczególnie zainteresowanym eksperymentalną architekturą warto polecić również cztery kolejne stalowe domy w zabrzańskiej Rokitnicy, znajdujące się przy ulicy Szafarczyka. Powstały nieco później i pokazują dalszy etap wykorzystania tej nietypowej technologii.

Historia w skrócie

W latach 20. XX wieku szybki rozwój przemysłu i napływ pracowników powodowały duże zapotrzebowanie na nowe mieszkania. Jednym z pomysłów na przyspieszenie budowy było zastosowanie prefabrykowanych elementów stalowych, które można było przygotować w hucie, a następnie szybko zmontować na placu budowy.

W 1927 roku przy ówczesnej Friedhofstrasse, dzisiejszej ulicy Cmentarnej, rozpoczęto eksperymentalną budowę takiego domu.

Elementy stalowe powstały w Hucie Donnersmarcka. Na tradycyjnych fundamentach ustawiono przygotowane wcześniej części ścian z otworami na okna i drzwi, a następnie wykonano dach i wykończono wnętrza.

Całą budowę przeprowadziła 16-osobowa brygada w około 26 dni. Było to wyjątkowo szybkie tempo jak na ówczesne budownictwo mieszkaniowe.

W budynku przygotowano cztery mieszkania przeznaczone dla rodzin robotniczych. Eksperyment uznano za na tyle interesujący, że w kolejnych latach w Zabrzu powstały następne domy wykorzystujące podobną technologię.

W latach 1928-1929 cztery kolejne stalowe budynki wzniesiono w dzielnicy Rokitnica przy ulicy Szafarczyka. Powstały dla rodzin związanych z miejscowym przemysłem.

Technologia stalowych domów nie rozpowszechniła się jednak na większą skalę. Dzięki temu zachowane zabrzańskie budynki są dziś wyjątkowym świadectwem eksperymentów architektonicznych i przemysłowego budownictwa mieszkaniowego okresu międzywojennego.

Informacje praktyczne

Charakter obiektu: Stalowy Dom jest czynnym budynkiem mieszkalnym, a nie muzeum.

Zwiedzanie: możliwe jest wyłącznie oglądanie budynku z zewnątrz, z przestrzeni publicznej.

Bilety: obejrzenie obiektu z zewnątrz jest bezpłatne.

Czas wizyty: Stalowy Dom najlepiej potraktować jako krótki punkt większej trasy po przemysłowych i architektonicznych zabytkach Zabrza.

Prywatność mieszkańców: podczas oglądania i fotografowania należy pamiętać, że budynek jest zamieszkany.

Dla zainteresowanych architekturą: warto rozszerzyć wycieczkę o cztery stalowe domy przy ulicy Szafarczyka w Rokitnicy.

Atrakcje w pobliżu

Osiedle Zandka - historyczne osiedle patronackie związane z Hutą Donnersmarcka. Zachowany układ urbanistyczny i zabudowa robotnicza pomagają lepiej zrozumieć środowisko, w którym powstał Stalowy Dom.

Wieża Ciśnień w Zabrzu - CARBONEUM - zrewitalizowany zabytek techniki z interaktywną ekspozycją dotyczącą węgla oraz punktem widokowym.

Sztolnia Królowa Luiza - jedna z najważniejszych atrakcji industrialnych Zabrza, pozwalająca poznać historię górnictwa od strony autentycznych podziemnych wyrobisk.

Kopalnia Guido - zabytkowa kopalnia udostępniona turystom, umożliwiająca zejście głęboko pod powierzchnię miasta i poznanie historii górnictwa.

Połączenie tych miejsc pozwala stworzyć ciekawą trasę pokazującą różne oblicza przemysłowej historii Zabrza - od mieszkań robotniczych, przez eksperymentalną architekturę, po kopalnie i obiekty infrastruktury technicznej.

Dlaczego warto zobaczyć Stalowy Dom w Zabrzu?

Stalowy Dom warto zobaczyć nie ze względu na monumentalną architekturę, lecz na niezwykły pomysł konstrukcyjny. Budynek pokazuje, jak już w latach 20. XX wieku eksperymentowano z prefabrykacją i szybkim montażem mieszkań.

Jeszcze ciekawsze jest to, że eksperymentalny dom po niemal stu latach nadal pełni funkcję mieszkalną. W połączeniu z osiedlem Zandka oraz innymi zabytkami przemysłowymi Zabrza tworzy interesujący ślad historii miasta, w którym architektura, hutnictwo i codzienne życie robotników były ze sobą ściśle związane.