Zabytkowa Kopalnia Srebra w Tarnowskich Górach
Zabytkowa Kopalnia Srebra w Tarnowskich Górach jest jedną z najważniejszych atrakcji industrialnych w Polsce. Trasa prowadzi przez autentyczne wyrobiska dawnej kopalni rud srebra, ołowiu i cynku „Fryderyk”, położone około 40 metrów pod powierzchnią ziemi.
Zwiedzający poznają historię tarnogórskiego górnictwa, oglądają dawne przodki wydobywcze, chodniki odwadniające, komory i szyby, a część trasy pokonują łodziami. Wizyta obejmuje także wystawę multimedialną poświęconą rozwojowi techniki górniczej oraz systemom odwadniania kopalń.
Kopalnia jest częścią rozległego systemu podziemnych wyrobisk i urządzeń gospodarki wodnej wpisanego w 2017 roku na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO. Tarnogórski kompleks wyróżnia się rozwijanym przez około 300 lat systemem odwadniania kopalń oraz wykorzystywania wody pogórniczej do zaopatrywania mieszkańców i zakładów przemysłowych.
Początki górnictwa w Tarnowskich Górach
Wydobywanie rud ołowiu i srebra w okolicach dzisiejszych Tarnowskich Gór ma średniowieczne tradycje. Informacje o działalności górniczej na tym obszarze pojawiają się już w dokumentach z XIII wieku.
Największy rozwój nastąpił w XVI wieku, kiedy w rejonie zaczęły powstawać liczne szyby, wyrobiska i osady górnicze. W 1526 roku Tarnowskie Góry otrzymały status wolnego miasta górniczego. Miasto rozwijało się dzięki przybywającym gwarkom, czyli osobom posiadającym udziały w kopalniach lub zajmującym się wydobyciem rud.
Eksploatacja złóż była jednak bardzo trudna ze względu na duży napływ wody do wyrobisk. Górnicy stosowali ręczne pompy, kieraty napędzane przez konie oraz sztolnie odwadniające, ale wraz z pogłębianiem kopalń tradycyjne metody przestawały być wystarczające.
Kopalnia „Fryderyk”
Drugi wielki okres rozwoju tarnogórskiego górnictwa rozpoczął się w 1784 roku. Po odkryciu nowych złóż utworzono państwową Królewską Kopalnię Ołowiu i Srebra „Fryderyk”.
W kolejnych latach powstały setki szybów, rozbudowana sieć podziemnych chodników oraz zakłady przerabiające wydobywaną rudę. W latach 1790-1884 górnicy kopalni „Fryderyk” wydrążyli 346 szybów w różnych częściach dzisiejszych Tarnowskich Gór i okolic.
Jednym z nich był szyb „Anioł”, którego drążenie rozpoczęto w 1798 roku. Obecnie właśnie nim turyści zjeżdżają windą do podziemnej trasy. Pozostałymi szybami znajdującymi się na trasie są „Żmija”, wydrążona w 1811 roku, oraz „Szczęść Boże” z 1815 roku.
Pierwsza maszyna parowa
Największym problemem górników była woda zalewająca podziemne wyrobiska. W celu jej odpompowywania sprowadzono z Wielkiej Brytanii nowoczesną maszynę parową.
Urządzenie rozpoczęło pracę 19 stycznia 1788 roku. Była to pierwsza maszyna parowa zastosowana w górnictwie na Górnym Śląsku i jedna z pierwszych działających na ziemiach polskich. Poruszała pompy odprowadzające wodę z coraz głębszych części kopalni.
Wprowadzenie techniki parowej umożliwiło wydobywanie rud z pokładów, które wcześniej pozostawały niedostępne. W następnych latach w kopalni zamontowano kolejne maszyny, a część ich elementów wykonywano w śląskich hutach. Przyczyniło się to do rozwoju przemysłu maszynowego na Górnym Śląsku.
Podczas zwiedzania można zobaczyć multimedialną instalację pokazującą sposób działania dawnej maszyny parowej i zrozumieć, jak duże znaczenie miała ona dla rozwoju kopalni.
Podziemny system odwadniania
Tarnogórskie podziemia wyróżniają się rozbudowanym systemem odprowadzania wody. Obejmował on maszyny parowe, szyby, pompy oraz długie sztolnie, którymi woda wypływała poza obszar wydobywczy.
Główny system składał się z ponad 50 kilometrów podstawowych chodników odwadniających oraz około 150 kilometrów dodatkowych sztolni, szybów, przejść i obszarów eksploatacyjnych. Ilość wody napływającej do tarnogórskich kopalń była nawet kilkukrotnie większa niż w wielu innych europejskich kopalniach metali.
Wodę odpompowywaną z kopalni zaczęto wykorzystywać również do zaopatrywania miasta. W 1797 roku uruchomiono system wodociągowy dostarczający mieszkańcom wodę pogórniczą. Było to jedno z pionierskich tego rodzaju rozwiązań na świecie.
Wpis na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO
W 2017 roku Kopalnia rud ołowiu, srebra i cynku wraz z systemem gospodarowania wodami podziemnymi w Tarnowskich Górach została wpisana na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO.
Wpis obejmuje nie tylko Zabytkową Kopalnię Srebra i Sztolnię Czarnego Pstrąga, ale także liczne szyby, sztolnie, obiekty wodociągowe oraz elementy historycznego krajobrazu górniczego.
UNESCO doceniło przede wszystkim wyjątkowe połączenie wydobycia rud, odwadniania kopalń oraz wykorzystywania wody do zaopatrywania rozwijającego się miasta i przemysłu. Tarnogórski system jest świadectwem wymiany wiedzy technicznej pomiędzy ośrodkami górniczymi między innymi w Polsce, Wielkiej Brytanii, Czechach, Saksonii i na Węgrzech.
Podziemia kopalni i Sztolnia Czarnego Pstrąga zostały również uznane w 2004 roku za Pomnik Historii jako jedno z najważniejszych miejsc związanych z dziejami górnictwa kruszcowego w Polsce.
Co można zobaczyć?
Zwiedzanie rozpoczyna się w części powierzchniowej, w której przygotowano ekspozycję dotyczącą historii tarnogórskiego górnictwa. Można zobaczyć dawne narzędzia, lampy, urządzenia transportowe, makiety oraz multimedialne prezentacje pokazujące warunki pracy pod ziemią.
Następnie turyści zjeżdżają windą szybem „Anioł” na głębokość około 40 metrów. Podziemna trasa prowadzi przez autentyczne wyrobiska dawnej kopalni „Fryderyk”.
Na trasie można zobaczyć między innymi:
- chodniki wydobywcze i odwadniające,
- dawne przodki górnicze,
- komory powstałe po wybraniu rudy,
- naturalne nacieki i wycieki wody,
- drewniane zabezpieczenia wyrobisk,
- charakterystyczne konstrukcje zwane kasztami,
- szyby „Anioł”, „Żmija” i „Szczęść Boże”,
- rekonstrukcje stanowisk pracy górników,
- ślady ręcznego drążenia skał,
- podziemny chodnik wodny pokonywany łodziami.
Część ekspozycji wykorzystuje efekty świetlne i dźwiękowe, dzięki którym można usłyszeć odgłosy pracy górników, wybuchów oraz przepływającej przez wyrobiska wody.
Podziemna trasa turystyczna
Cała podziemna trasa ma długość 1740 metrów. Zwiedzający pokonują ją pieszo oraz łodziami pod opieką przewodnika.
Pod ziemią spędza się około 60 minut, natomiast cała wizyta obejmująca wystawę powierzchniową i przygotowanie do zjazdu trwa około 1 godziny i 45 minut do 2 godzin.
W niektórych miejscach chodniki są niskie i trzeba poruszać się w pozycji lekko pochylonej. Trasa nie ma jednak charakteru ekstremalnej wyprawy górniczej i jest przygotowana dla szerokiego grona turystów.
Podczas zwiedzania każdy uczestnik otrzymuje kask ochronny, którego nie wolno zdejmować aż do wyjazdu na powierzchnię.
Przepływ łodziami
Jedną z największych atrakcji jest przepływ łodziami podziemnym chodnikiem wodnym. Odcinek wodny ma długość około 270 metrów.
Łodzie poruszają się w wąskim korytarzu wypełnionym wodą o głębokości około 80-85 centymetrów. Podczas przepływu należy siedzieć spokojnie, nie wolno wstawać, kołysać łodzią ani wkładać rąk do wody.
Dzieci i osoby o wzroście poniżej 130 centymetrów otrzymują dodatkowo kamizelki asekuracyjne. O sposobie rozmieszczenia uczestników w łodzi decyduje przewodnik.
Przepływ jest częścią standardowego zwiedzania Zabytkowej Kopalni Srebra. Nie należy go mylić ze znacznie dłuższym, około 600-metrowym rejsem organizowanym w Sztolni Czarnego Pstrąga, która stanowi osobny obiekt turystyczny.
Skansen Maszyn Parowych
Przy kopalni działa plenerowy Skansen Maszyn Parowych. Jest to jedna z największych w Polsce kolekcji zabytkowych maszyn, urządzeń przemysłowych i parowozów.
Ekspozycja nawiązuje do ważnej roli techniki parowej w historii tarnogórskiego górnictwa. Można zobaczyć między innymi maszyny wyciągowe, lokomotywy, walce drogowe, pompy, sprężarki i inne urządzenia wykorzystywane dawniej w przemyśle.
Zwiedzanie skansenu jest bezpłatne. Od wiosny do jesieni po jego terenie kursuje niewielka kolejka nazywana Srebrnym Ekspresem. Przejazd jest dodatkowo płatny.
Muzeum i wystawa multimedialna
Przed zjazdem do podziemi zwiedzający przechodzą przez część muzealną. Ekspozycja przedstawia historię górnictwa od pierwszych średniowiecznych odkryć po rozwój wielkiej kopalni „Fryderyk”.
Można poznać sposoby poszukiwania złóż, metody wydobycia rud, zasady pracy gwarków oraz rozwój urządzeń służących do odwadniania podziemi.
Jednym z najważniejszych elementów jest prezentacja poświęcona maszynie parowej. Instalacja pokazuje, w jaki sposób energia pary wprawiała w ruch pompy usuwające wodę z zalewanych wyrobisk.
Zwiedzanie po śląsku
W wybranych terminach organizowana jest „Rajza na grubie”, czyli oprowadzanie prowadzone po śląsku. Przewodnik posługuje się regionalną odmianą języka i przybliża dawne określenia związane z pracą górników.
Taka forma zwiedzania pozwala poznać nie tylko historię techniki, ale również kulturę, tradycje i humor mieszkańców Górnego Śląska. Oferta może być dostępna w wybranych terminach lub po wcześniejszej rezerwacji.
Zwiedzanie z dziećmi
Zabytkowa Kopalnia Srebra nie wprowadza minimalnego wieku dla uczestników. Dzieci do ukończenia 2. roku życia mogą wejść bezpłatnie.
Największymi atrakcjami dla dzieci są zjazd windą, kaski ochronne, podziemne chodniki, efekty dźwiękowe oraz przepływ łodziami. Na powierzchni dodatkową atrakcją jest Skansen Maszyn Parowych i kursujący sezonowo Srebrny Ekspres.
Rodzice powinni pamiętać, że cała wizyta trwa około dwóch godzin, a pod ziemią panuje niska temperatura. Młodsze dzieci mogą również obawiać się ciemnych lub wąskich przejść.
Składany wózek spacerowy można zabrać do podziemi, ale podczas przepływu musi zostać bezpiecznie złożony i umieszczony w łodzi. Przed wizytą z dużym wózkiem warto sprawdzić szczegółowe zasady organizacyjne.
Sztolnia Czarnego Pstrąga
Sztolnia Czarnego Pstrąga jest osobną atrakcją należącą do tego samego zespołu zabytków UNESCO. Znajduje się w innej części Tarnowskich Gór, na terenie Parku Repeckiego.
Zwiedzanie sztolni polega przede wszystkim na przepłynięciu łodziami około 600 metrów pomiędzy szybami „Ewa” i „Sylwester”. Trasa trwa około godziny i jest dostępna dla dzieci od 4. roku życia.
Zabytkową Kopalnię Srebra i Sztolnię Czarnego Pstrąga można odwiedzić tego samego dnia. Należy jednak pamiętać, że są to dwa oddzielne obiekty i trzeba uwzględnić czas potrzebny na przejazd pomiędzy nimi.
Warto wiedzieć
Charakter obiektu
Kopalnia jest autentycznym obiektem pogórniczym udostępnionym jako podziemna trasa turystyczna. Zwiedzanie odbywa się wyłącznie pod opieką przewodnika.
Nie można samodzielnie odłączać się od grupy, wchodzić do bocznych korytarzy ani przekraczać zabezpieczeń.
Czas zwiedzania
Cała wizyta trwa około 1 godziny i 45 minut do 2 godzin.
Około 60 minut spędza się w podziemiach. Dodatkowy czas warto przeznaczyć na obejrzenie Skansenu Maszyn Parowych, sklepów z pamiątkami oraz skorzystanie z restauracji.
Długość i głębokość trasy
Podziemna trasa ma długość 1740 metrów i znajduje się na głębokości około 40,5 metra.
Około 270 metrów pokonuje się łodziami. Na części trasy występują obniżenia stropu wymagające lekkiego pochylenia.
Temperatura pod ziemią
W podziemiach przez cały rok panuje temperatura około 10°C.
Nawet podczas upalnego lata należy zabrać bluzę, polar albo lekką kurtkę. Osoby łatwo marznące powinny pamiętać również o długich spodniach.
Godziny otwarcia
Aktualne godziny obsługi turystów indywidualnych:
Od stycznia do maja:
Poniedziałek-niedziela: 9:00-15:00
Od czerwca do sierpnia:
Poniedziałek-piątek: 9:00-15:00
Sobota-niedziela: 9:00-16:00
Od września do grudnia:
Poniedziałek-niedziela: 9:00-15:00
Kopalnia jest nieczynna 1 stycznia, w pierwszy dzień Wielkanocy, 1 listopada, od 24 do 26 grudnia oraz 31 grudnia.
Wejścia odbywają się w wyznaczonych terminach i mają ograniczoną liczbę miejsc. Przed przyjazdem warto sprawdzić dostępne godziny w systemie sprzedaży biletów.
Ceny biletów
Cennik obowiązujący w 2026 roku:
Bilet normalny: 84 zł
Bilet ulgowy: 73 zł
Bilet rodzinny 2+1: 219 zł
Bilet rodzinny 2+2: 292 zł
Dzieci do ukończenia 2 lat: wstęp bezpłatny
Bilet ulgowy przysługuje między innymi dzieciom i uczącej się młodzieży do 26. roku życia, osobom z niepełnosprawnościami, ich opiekunom oraz seniorom powyżej 60. roku życia.
Przejazd Srebrnym Ekspresem: 8 zł za osobę.
Bilety rodzinne
Bilet rodzinny 2+1 może obejmować dwie osoby dorosłe i jedno dziecko albo jedną osobę dorosłą i dwoje dzieci.
Bilet 2+2 przeznaczony jest dla dwóch osób dorosłych i dwojga dzieci. Szczegółowe zasady należy sprawdzić przy zakupie biletu.
Zakup biletów
Bilety można kupić przez internet albo na miejscu. Ze względu na ograniczoną przepustowość trasy wcześniejszy zakup jest szczególnie wskazany w weekendy, wakacje i dni wolne.
Na miejsce należy przyjechać co najmniej 15 minut przed wyznaczoną godziną. Spóźnienie może spowodować przesunięcie wejścia lub brak możliwości dołączenia do grupy.
Przewodnik
Standardowe zwiedzanie odbywa się zawsze z przewodnikiem, którego usługa jest wliczona w cenę biletu.
Dostępne jest również oprowadzanie w językach obcych, między innymi angielskim, niemieckim, czeskim, ukraińskim i rosyjskim. Taki wariant wymaga wcześniejszej rezerwacji i jest objęty innym cennikiem.
Audioprzewodnik
Dostępna jest bezpłatna aplikacja pełniąca funkcję audioprzewodnika. Materiały przygotowano między innymi w języku angielskim, niemieckim, czeskim, rosyjskim i ukraińskim oraz w polskim języku migowym.
Przed zjazdem warto pobrać aplikację i upewnić się, że telefon jest naładowany.
Dostępność dla osób z niepełnosprawnościami
Trasa może być dostępna dla osób z różnymi niepełnosprawnościami, w tym dla osób poruszających się na wózkach. Szczegóły organizacyjne należy jednak ustalić przed wizytą.
Dla grup przygotowano skrócony wariant omijający przepływ łodziami. Osoby korzystające ze standardowej trasy mogą zabrać składany wózek, który na czas rejsu jest umieszczany w łodzi.
Każdej osobie z niepełnosprawnością powinien towarzyszyć opiekun. Na miejscu można także skorzystać z wyznaczonego miejsca parkingowego oraz dostępnych udogodnień w części powierzchniowej.
Przeciwwskazania zdrowotne
Osobom cierpiącym na klaustrofobię nie zaleca się zwiedzania podziemnej trasy.
Osoby mające poważne problemy kardiologiczne, dolegliwości kręgosłupa albo inne schorzenia mogące utrudniać przejście niemal dwukilometrowej trasy powinny wcześniej ocenić swoje możliwości.
Ubiór
Najlepsze będzie pełne, wygodne obuwie na płaskiej podeszwie. Podłoże może być mokre, a w części wyrobisk występuje wilgoć.
Należy zabrać ciepłe okrycie niezależnie od temperatury panującej na powierzchni.
Kaski i bezpieczeństwo
W podziemiach każdy uczestnik musi mieć założony kask ochronny. Nie wolno go zdejmować ani wychodzić poza wyznaczoną trasę.
Podczas rejsu należy siedzieć na wskazanym miejscu i wykonywać polecenia przewodnika. Zabronione jest kołysanie łodzią, wstawanie, zmienianie miejsc oraz dotykanie wody.
Toalety
Toalety znajdują się w części powierzchniowej. W podziemiach nie ma możliwości skorzystania z toalety, dlatego należy zrobić to przed rozpoczęciem trasy.
Zwiedzanie ze zwierzętami
Na trasę nie można wprowadzać zwierząt.
Przed przyjazdem ze zwierzęciem należy zapewnić mu bezpieczną opiekę poza obiektem.
Fotografowanie
Fotografowanie i filmowanie może być dozwolone zgodnie z zasadami przedstawionymi przez przewodnika.
Podczas wykonywania zdjęć nie wolno opóźniać grupy ani naruszać zasad bezpieczeństwa, szczególnie podczas przepływu łodziami.
Restauracja
W budynku kopalni działa restauracja serwująca przede wszystkim dania kuchni śląskiej. Można z niej skorzystać przed albo po zwiedzaniu.
Podczas weekendów, wakacji i wizyt dużych grup czas oczekiwania może być dłuższy.
Sklepy z pamiątkami
W części powierzchniowej działają punkty oferujące pamiątki, publikacje, minerały i przedmioty związane z tradycjami górniczymi.
Można kupić między innymi wyroby nawiązujące do srebra, postaci Skarbnika oraz historii tarnogórskich gwarków.
Parking
Przy kopalni znajduje się duży, bezpłatny parking przeznaczony dla samochodów osobowych i autokarów.
W weekendy, podczas wakacji i imprez takich jak Industriada ruch może być znacznie większy, dlatego warto przyjechać odpowiednio wcześniej.
Dojazd rowerem
W pobliżu kopalni znajduje się stacja systemu rowerów metropolitalnych. Obiekt można więc włączyć do wycieczki rowerowej po Tarnowskich Górach i okolicach.
Na zwiedzanie należy jednak zabrać dodatkową warstwę odzieży, ponieważ strój odpowiedni do jazdy w ciepły dzień może być niewystarczający w podziemiach.
Wydarzenia specjalne
W kopalni organizowane są między innymi:
- Industriada,
- Święto Pary,
- nocne i tematyczne zwiedzanie,
- spotkania ze Skarbnikiem,
- warsztaty dla dzieci,
- wystawy czasowe,
- wydarzenia związane z tradycjami górniczymi,
- oprowadzania prowadzone po śląsku.
Program zmienia się w ciągu roku, a udział w części wydarzeń wymaga osobnego biletu lub rezerwacji.
Co zobaczyć w pobliżu?
Wizytę w Zabytkowej Kopalni Srebra można połączyć z odwiedzeniem:
- Sztolni Czarnego Pstrąga,
- Parku Repeckiego,
- Skansenu Maszyn Parowych,
- tarnogórskiego rynku,
- Muzeum w Tarnowskich Górach,
- Dzwonnicy Gwarków,
- kościoła Zbawiciela,
- zabytkowej stacji wodociągowej,
- hałdy popłuczkowej,
- innych obiektów związanych z wpisem UNESCO.
Na połączenie Zabytkowej Kopalni Srebra ze Sztolnią Czarnego Pstrąga warto zarezerwować większą część dnia.
Dlaczego warto odwiedzić?
Zabytkowa Kopalnia Srebra pozwala wejść do autentycznego świata dawnego górnictwa kruszcowego. Zwiedzający nie oglądają rekonstrukcji zbudowanej na powierzchni, ale przechodzą przez prawdziwe chodniki i komory powstałe podczas eksploatacji kopalni „Fryderyk”.
Największymi atrakcjami są zjazd szybem na głębokość około 40 metrów, niemal dwukilometrowa podziemna trasa oraz przepływ łodziami przez zalany chodnik.
Miejsce ma również wyjątkowe znaczenie dla historii europejskiej techniki. To tutaj wcześnie wykorzystano maszynę parową do odwadniania kopalni oraz rozwinięto system dostarczania mieszkańcom wody pochodzącej z podziemnych wyrobisk.
Zabytkowa Kopalnia Srebra jest interesującym celem zarówno dla miłośników historii i techniki, jak i rodzin z dziećmi, turystów zainteresowanych obiektami UNESCO oraz osób poznających przemysłowe dziedzictwo Górnego Śląska.
