Zamek Bolków - gotycka warownia książąt świdnicko-jaworskich
Zamek Bolków należy do najcenniejszych i najlepiej rozpoznawalnych średniowiecznych warowni na Dolnym Śląsku. Jego kamienne mury wznoszą się na stromym wzgórzu, około 396 metrów n.p.m., ponad historycznym centrum Bolkowa i doliną Nysy Szalonej. Położenie zapewniało doskonałe warunki obronne, a jednocześnie pozwalało kontrolować ważny szlak prowadzący ze Śląska w kierunku Czech.
Najbardziej charakterystycznym elementem zamku jest wysoka na około 25 metrów wieża dziobowa. Zbudowano ją na planie koła przechodzącego w skierowane w stronę zagrożenia ostrze. Taki kształt miał wzmacniać konstrukcję i sprawiać, że pociski trafiające w mur ześlizgiwały się po jego powierzchni. Jest to jedyna zachowana wieża tego typu w Polsce.
Zamek zachował rozbudowany układ murów, bram, bastei i dziedzińców. Zwiedzający mogą wejść na wieżę, przejść przez średniowieczny zamek górny, obejrzeć renesansowy Dom Niewiast oraz poznać historię fortyfikacji księstwa świdnicko-jaworskiego.
Początki zamku w Bolkowie
Pierwsza pisemna wzmianka o zamku pochodzi z 1277 roku. W dokumencie wystawionym przez księcia legnickiego Bolesława II Rogatkę warownia została określona słowami „castro nostro”, czyli „nasz zamek”. Początki murowanego założenia wiązane są jednak przede wszystkim z jego synem, księciem Bolkiem I Surowym.
W latach siedemdziesiątych XIII wieku Bolko I rozpoczął rozbudowę książęcej siedziby. Powstały potężne kamienne mury, system bram, budynki mieszkalne i charakterystyczny donżon. Zamek miał chronić granice księstwa świdnicko-jaworskiego oraz ważną drogę handlową prowadzącą przez Sudety.
Dalsze prace prowadzili książę Bernard Świdnicki oraz Bolko II Mały. W pierwszej połowie XIV wieku rozbudowano skrzydła mieszkalne, a fortyfikacje zamkowe połączono z systemem obronnym miasta. Bolków stał się jedną z najważniejszych warowni należących do Piastów świdnicko-jaworskich.
Bolko II Mały i księżna Agnieszka
Największy rozwój politycznego znaczenia zamku przypadł na czasy Bolka II Małego, ostatniego niezależnego księcia świdnicko-jaworskiego. Władca skutecznie bronił samodzielności swojego księstwa i przez wiele lat przeciwstawiał się ekspansji królów czeskich.
Po jego śmierci posiadłości przejęła wdowa, księżna Agnieszka Habsburżanka. Dopiero po jej śmierci w 1392 roku księstwo świdnicko-jaworskie zostało, zgodnie z wcześniejszymi układami dynastycznymi, włączone do Korony Czeskiej. Zamek w Bolkowie przestał być stałą rezydencją piastowskich książąt i był odtąd przekazywany kolejnym zarządcom oraz śląskim rodom szlacheckim.
Zamek, którego nie zdobyli husyci
Warownia była wielokrotnie oblegana, lecz przez długi czas skutecznie opierała się napastnikom. Nie została zdobyta podczas wojen husyckich, chociaż wojska husyckie pustoszyły wówczas liczne miasta i zamki na Śląsku.
Dopiero w 1463 roku zamek został zajęty przez wojska króla czeskiego Jerzego z Podiebradów. Władca osadził w nim rycerza Jana z Czernej, który zasłynął z organizowania napadów i grabieży. Jego działalność wywołała sprzeciw okolicznych mieszkańców. W 1468 roku mieszczanie, wspierani między innymi przez siły Wrocławia i Świdnicy, zdobyli warownię, a rycerza powiesili na zamkowej wieży.
Renesansowa rozbudowa i Jakub Parr
W XVI wieku średniowieczne fortyfikacje nie zapewniały już wystarczającej ochrony przed rozwijającą się artylerią. Około 1540 roku rozpoczęto wielką przebudowę zamku, prowadzoną za czasów rodu von Salza. Pracami kierował pochodzący z Włoch architekt Jakub Parr, związany również z innymi ważnymi realizacjami na Śląsku.
Wokół średniowiecznego zamku górnego powstały trzy rozległe dziedzińce zewnętrzne otoczone nowymi murami. Wzniesiono basteje dostosowane do użycia broni palnej, rozbudowano umocnienia bramne oraz wykonano przedbramie. Zamek otrzymał wówczas formę rozległej twierdzy, której układ w dużej części zachował się do dzisiaj.
Powstał również renesansowy Dom Niewiast, nazywany także Domem Kobiet, oraz niewielki budynek straży. Starsze skrzydła mieszkalne otrzymały większe okna, dekoracje sgraffitowe i ozdobne attyki. Dzięki przebudowie surowa gotycka warownia zyskała także cechy reprezentacyjnej rezydencji.
Wieża dziobowa i loch głodowy
Wieża dziobowa jest najstarszym oraz najcenniejszym elementem Zamku Bolków. Jej mury w dolnych partiach osiągają grubość około 4,5 metra. Ostrze wykonano z regularnie obrobionych bloków czerwonego piaskowca, natomiast pozostałe części z kamienia łamanego.
Pierwotne wejście znajdowało się na wysokości drugiej kondygnacji. W razie zagrożenia można było usunąć prowadzące do niego drewniane schody lub drabinę, zamieniając wieżę w ostatni punkt obrony. W jej dolnej części znajdował się loch głodowy, do którego więźniów opuszczano od góry. Wyższe kondygnacje mieściły sklepione komnaty połączone wąskimi schodami poprowadzonymi wewnątrz grubego muru.
Obecnie na szczycie wieży znajduje się taras widokowy. Można z niego zobaczyć zabudowę Bolkowa, dolinę Nysy Szalonej, Pogórze Kaczawskie oraz dalsze pasma Sudetów.
Najstarsze zachowane okno w Polsce
Jedną z największych ciekawostek zamku jest średniowieczne okno znajdujące się w jego zabudowaniach. Badania dendrochronologiczne wykazały, że drewno wykorzystane do wykonania nadproża i krzyża okiennego pochodzi z lat 1289-1290.
Według informacji muzeum jest to najstarsze zachowane drewniane okno w Polsce. Konstrukcję wykonano z dębowego nadproża oraz elementów świerkowo-jodłowych. Zabytek stanowi rzadkie świadectwo średniowiecznego rzemiosła budowlanego.
Wojna trzydziestoletnia i upadek warowni
W czasie wojny trzydziestoletniej zamek został poważnie uszkodzony. W 1632 roku wybuchł pożar, a w 1646 roku warownię zdobyli Szwedzi. Według zachowanych informacji podczas ostrzału artyleryjskiego oddano ponad 1800 strzałów, co spowodowało znaczne zniszczenia murów i zabudowań.
W 1703 roku zamek kupili cystersi z Krzeszowa. Pozostawał w ich posiadaniu do sekularyzacji klasztoru w 1810 roku, po której przeszedł na własność państwa pruskiego. Niezamieszkana budowla stopniowo popadała w ruinę, a jej fragmenty zaczęto wykorzystywać jako źródło materiału budowlanego.
Pierwsze poważniejsze prace zabezpieczające przeprowadzono pod koniec XIX wieku. Na początku XX wieku w odrestaurowanym Domu Niewiast utworzono muzeum. Obecnie Zamek Bolków jest oddziałem Muzeum Karkonoskiego w Jeleniej Górze.
Co można zobaczyć na Zamku Bolków?
Zwiedzanie prowadzi przez rozległy zamek dolny, bramy, dziedzińce i system dawnych murów obronnych. Najważniejszą częścią trasy jest zamek górny z wieżą dziobową, ruinami średniowiecznych skrzydeł mieszkalnych, cysterną na wodę oraz pozostałościami dawnych krużganków.
W Domu Niewiast prezentowana jest stała wystawa „Budownictwo Obronne Księstwa Świdnicko-Jaworskiego”. Na parterze organizowane są wystawy czasowe. Ekspozycje przybliżają historię zamku, rozwój fortyfikacji, życie mieszkańców średniowiecznych warowni oraz dzieje miejscowych Piastów.
Największą atrakcją pozostaje wejście na wieżę dziobową. Prowadzą na nią wąskie, miejscami strome schody. Zamek zachował charakter trwałej ruiny, dlatego podczas spaceru można dobrze zobaczyć układ średniowiecznych budynków, grubość murów i kolejne etapy rozbudowy twierdzy.
Legenda o tunelu prowadzącym do zamku Świny
Jedna z miejscowych legend opowiada o tajemnym podziemnym przejściu, które miało łączyć Zamek Bolków z oddalonym o kilka kilometrów zamkiem Świny. Tunelem mieli potajemnie spotykać się zakochani pochodzący z dwóch zamkowych rodów - Klotylda z Bolkowa oraz Henryk ze Świn.
Opowieść o przejściu jest częścią lokalnego folkloru. Nie odnaleziono jednak wiarygodnych dowodów archeologicznych potwierdzających istnienie tunelu pomiędzy obiema warowniami. Niewykluczone, że legenda powstała dzięki niewielkiej odległości dzielącej zamki oraz ich wspólnej historii obronnej.
Warto wiedzieć
Muzeum Zamek Bolków znajduje się przy ulicy Zamkowej 1 w Bolkowie. Dla kierowców wygodnym punktem dojazdu jest parking przy ulicy Księcia Bolka 12, skąd prowadzi podejście w stronę bramy zamkowej.
Na spokojne zwiedzanie zamku, wystaw i wieży warto przeznaczyć około półtorej do dwóch godzin. Ze względu na nierówne nawierzchnie, kamienne stopnie i wąskie schody najlepiej założyć wygodne obuwie. Wejście na wieżę może być trudne dla osób z ograniczoną sprawnością ruchową lub lękiem wysokości.
Według oficjalnego cennika bilet normalny kosztuje 20 zł, a ulgowy 15 zł. W środy wstęp jest bezpłatny, jednak sale wystawowe pozostają wówczas zamknięte. Świąteczne środy są płatne. Od maja do września zamek jest zwykle otwarty w dni robocze od 9.00 do 16.30, a w weekendy do 17.30. W pozostałej części roku godziny są krótsze.
Godziny i dostępność zamku mogą się zmieniać podczas turniejów, koncertów oraz festiwalu Castle Party. Przed przyjazdem warto sprawdzić aktualny komunikat muzeum, szczególnie w okresie wakacyjnym.
Wizytę można połączyć ze spacerem po rynku w Bolkowie oraz wycieczką do pobliskiego zamku Świny. Obie warownie są częścią Szlaku Czterech Zamków, prowadzącego przez średniowieczne zabytki gminy Bolków.
