Zamek Krzyżacki w Toruniu
Zamek Krzyżacki w Toruniu jest jednym z najstarszych zamków wzniesionych przez zakon krzyżacki na ziemi chełmińskiej. Do współczesności przetrwał w formie malowniczych ruin, położonych pomiędzy toruńskim Starym i Nowym Miastem, niedaleko nadwiślańskich bulwarów.
Najbardziej charakterystyczną częścią budowli jest zachowane gdanisko, czyli średniowieczna wieża sanitarna połączona niegdyś z zamkiem długim, zadaszonym gankiem. Podczas zwiedzania można zobaczyć również dziedziniec, pozostałości murów, piwnice oraz ekspozycje przybliżające historię warowni i zakonu krzyżackiego.
Ruiny znajdują się w obrębie toruńskiego zespołu staromiejskiego wpisanego na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO. Dzięki położeniu blisko najważniejszych zabytków miasta zamek można łatwo włączyć do pieszej trasy zwiedzania Torunia.
Historia zamku
Początki toruńskiej warowni sięgają pierwszej połowy XIII wieku. Po przeniesieniu Torunia na obecne miejsce Krzyżacy zajęli pozostałości wcześniejszego grodu i rozpoczęli dostosowywanie go do celów obronnych. Początkowo powstały umocnienia drewniano-ziemne oraz kamienny mur.
Około połowy XIII wieku rozpoczęto budowę ceglanego zamku. Prace trwały etapami przez wiele dziesięcioleci. Najpierw wzniesiono mur obwodowy, a następnie skrzydło południowe z kaplicą i refektarzem. W kolejnych etapach powstały pomieszczenia mieszkalne, kapitularz, krużganki oraz gdanisko.
Zamek stał się siedzibą komtura toruńskiego i konwentu zakonnego. Pełnił funkcje administracyjne, gospodarcze i obronne, a dzięki położeniu w pobliżu Wisły miał duże znaczenie dla handlu oraz kontroli przeprawy i szlaków komunikacyjnych.
Warownia była rozbudowywana niemal do końca XIV wieku. Na przedzamczu znajdowały się między innymi stajnie, kuźnia, piekarnia, browar, spichlerze, wozownia i pomieszczenia gospodarcze. Struga Toruńska zasilała młyny oraz odprowadzała nieczystości z zamkowego gdaniska.
Zniszczenie zamku przez toruńskich mieszczan
Przełomowym wydarzeniem w historii warowni był bunt przeciwko władzy krzyżackiej w 1454 roku. Toruń należał do miast Związku Pruskiego, który wypowiedział posłuszeństwo zakonowi i opowiedział się za przyłączeniem ziem pruskich do Królestwa Polskiego.
7 lutego 1454 roku toruńscy mieszczanie zaatakowali zamek. Po krótkim oblężeniu i negocjacjach jego załoga poddała się następnego dnia. Mieszczanie rozpoczęli wówczas systematyczne niszczenie siedziby komtura, aby uniemożliwić Krzyżakom ponowne wykorzystanie jej jako ośrodka władzy nad miastem.
Wieżę główną wysadzono, a znaczną część zabudowań rozebrano. Cegły odzyskane z zamku wykorzystywano jako materiał budowlany. Oszczędzono między innymi gdanisko, niektóre pomieszczenia gospodarcze i fragmenty murów.
Wydarzenia te zapoczątkowały wojnę trzynastoletnią, zakończoną w 1466 roku podpisaniem II pokoju toruńskiego. Na jego mocy Toruń wraz z ziemią chełmińską znalazł się w granicach Królestwa Polskiego.
Architektura zamku
Zamek w Toruniu różnił się od późniejszych, regularnych warowni krzyżackich budowanych na planie kwadratu. Został wzniesiony na planie zbliżonym do podkowy, dostosowanym do kształtu wcześniejszego grodu i miejscowych warunków terenowych.
Zamek główny otaczały mury i fosa o szerokości dochodzącej miejscami do około 13 metrów. W jego obrębie znajdowały się pomieszczenia reprezentacyjne, mieszkalne i sakralne. Ważną część kompleksu stanowiły rozległe przedzamcza z budynkami gospodarczymi.
Jednym z najciekawszych elementów założenia była ośmioboczna wieża główna. Nie zachowała się ona do naszych czasów, ale na dziedzińcu można zobaczyć fragmenty budowli, które runęły po jej wysadzeniu w XV wieku.
Najlepiej zachowanym elementem średniowiecznego zamku jest gdanisko. Wieża pełniła jednocześnie funkcję sanitarną i obronną. Z główną częścią zamku łączył ją długi ganek, poprowadzony ponad fosą i Strugą Toruńską.
Co można zobaczyć podczas zwiedzania?
Trasa zwiedzania prowadzi przez dziedziniec dawnego zamku głównego, na którym widoczne są fundamenty, fragmenty murów i pozostałości średniowiecznych pomieszczeń. Zachowane elementy pozwalają poznać nietypowy, podkowiasty układ warowni.
Do najważniejszych części trasy należą zamkowe piwnice. Prezentowane są w nich wystawy związane z archeologią, historią zakonu krzyżackiego, średniowiecznym uzbrojeniem i codziennym życiem mieszkańców warowni.
Pomocą w zrozumieniu pierwotnego wyglądu obiektu jest makieta przedstawiająca zamek przed jego zniszczeniem. Dzięki niej łatwiej dostrzec skalę całego założenia, obejmującego zamek główny, przedzamcza, fosy oraz budynki gospodarcze.
Podczas wizyty można także wejść do gdaniska. Prowadzą do niego ceglane schody, dlatego zwiedzanie tej części wymaga pokonania różnicy wysokości i wąskich przejść.
Gdanisko
Gdanisko jest najbardziej rozpoznawalnym fragmentem zamku. Była to wieża wysunięta poza główny obwód murów, pełniąca funkcję średniowiecznej toalety. Nieczystości trafiały bezpośrednio do przepływającej pod budowlą Strugi Toruńskiej.
Wieża mogła służyć również jako miejsce obrony, a w razie zdobycia głównej części zamku jako punkt czasowego schronienia. Prowadzący do niej ganek utrudniał napastnikom dostęp i pozwalał bronić przejścia.
Wejście do gdaniska znajduje się kilka metrów nad poziomem terenu. Prowadzi do niego ponad 20 schodów oraz wąska klatka schodowa. Osoby mające trudności z poruszaniem się mogą ograniczyć zwiedzanie do dziedzińca i łatwiej dostępnych części obiektu.
Zamek po 1454 roku
Po zburzeniu głównej części warowni teren był wykorzystywany na różne sposoby. W fosie urządzono strzelnicę, a część zachowanych obiektów gospodarczych przystosowano do nowych funkcji. Na dawnym przedzamczu działały między innymi młyny, mennica, farbiarnia i warsztaty rzemieślnicze.
Na przełomie XVI i XVII wieku rozważano przekształcenie pozostałości zamku w element miejskich fortyfikacji. Część murów zasypano ziemią i włączono do systemu obronnego Torunia.
Pozostałości średniowiecznej warowni zostały dokładniej przebadane i wyeksponowane podczas prac archeologicznych prowadzonych w XX wieku. Obecnie ruiny są zabezpieczone i udostępnione turystom.
Zwiedzanie z dziećmi
Zamek może zainteresować dzieci lubiące historie o rycerzach, średniowiecznych warowniach i tajemniczych podziemiach. Największe wrażenie mogą zrobić piwnice, gdanisko, zbrojownia oraz makieta pokazująca dawny wygląd budowli.
Na terenie zamku organizowane są wydarzenia historyczne, warsztaty i lekcje zamkowe. Ich tematyka może obejmować życie codzienne w średniowieczu, uzbrojenie, dawne rzemiosło oraz historię zakonu krzyżackiego.
Rodzice młodszych dzieci powinni zachować ostrożność na nierównym bruku, schodach i w piwnicach. Regulamin dopuszcza korzystanie z wózków dziecięcych, jednak ze względu na zabytkową architekturę nie wszystkie części trasy są dla nich dostępne.
Warto wiedzieć
Czas zwiedzania
Na samodzielne zwiedzanie dziedzińca, piwnic, wystaw i gdaniska warto przeznaczyć około 1-1,5 godziny.
Wizyta może potrwać dłużej podczas wydarzeń historycznych, zajęć edukacyjnych albo zwiedzania z przewodnikiem.
Godziny otwarcia
Od 1 kwietnia do 30 września:
Poniedziałek-niedziela: 10:00-18:00
Od 1 października do 31 marca:
Poniedziałek-piątek: 10:00-16:00
Sobota-niedziela: 10:00-18:00
Obiekt jest nieczynny między innymi w Nowy Rok, Wielką Sobotę, pierwszy i drugi dzień Wielkanocy, Wszystkich Świętych, Wigilię, pierwszy i drugi dzień Bożego Narodzenia oraz w Sylwestra.
Godziny mogą ulegać zmianie z powodu organizowanych wydarzeń, prac prowadzonych na terenie ruin lub niekorzystnych warunków pogodowych.
Ceny biletów
Bilet normalny: 22 zł
Bilet studencki: 12 zł
Bilet dziecięcy: 12 zł
Bilet dziecięcy przysługuje dzieciom powyżej 3. roku życia oraz młodzieży do ukończenia 18 lat. Dzieci do 3. roku życia zwiedzają bezpłatnie.
Bezpłatny wstęp przysługuje również osobom z orzeczeniem o niepełnosprawności, ich asystentom oraz licencjonowanym przewodnikom.
Posiadacze Karty Dużej Rodziny, emeryci, renciści oraz osoby uprawnione na podstawie wybranych kart miejskich mogą skorzystać z 20-procentowej zniżki.
Zwiedzanie z przewodnikiem
Zamek można zwiedzać samodzielnie albo z przewodnikiem. Grupowe zwiedzanie z przewodnikiem zamkowym wymaga wcześniejszego ustalenia terminu.
Oprowadzanie pozwala lepiej zrozumieć nietypowy układ warowni oraz rozpoznać funkcje pomieszczeń, z których zachowały się jedynie fundamenty lub fragmenty murów.
Dostępność
Zamek jest obiektem zabytkowym, którego pełne przystosowanie do potrzeb osób z ograniczoną mobilnością nie jest możliwe.
Dziedziniec wyłożony jest nierównym brukiem z kamieni polnych. Do gdaniska prowadzą 24 schody, natomiast do piwnic 14 schodów oraz wąska klatka schodowa. Te części obiektu nie są dostępne dla osób poruszających się na wózkach.
Łatwiej dostępny jest teren zielony otaczający ruiny, przez który prowadzą drogi z ubitej ziemi. Osoby niewidome mogą skorzystać z przewodnika-informatora zapisanego alfabetem Braille’a.
Toalety
Na terenie zamku nie ma toalety. Przed rozpoczęciem zwiedzania warto skorzystać z miejskich toalet znajdujących się w pobliżu wejścia do obiektu.
Parking
Na terenie zamku nie ma parkingu. Samochód należy pozostawić na jednym z miejskich parkingów znajdujących się w obrębie centrum Torunia.
Ze względu na położenie obiektu na terenie zespołu staromiejskiego liczba miejsc w bezpośrednim sąsiedztwie może być ograniczona. W sezonie turystycznym warto rozważyć pozostawienie samochodu na większym parkingu i dojście do zamku pieszo.
Zwiedzanie ze zwierzętami
Ze zwierzętami można wejść na tereny zielone zamku. Pies powinien pozostawać na smyczy, a mniejsze zwierzę może być przewożone w odpowiednim transporterze.
Zwierząt nie można wprowadzać do zamkowych piwnic ani do gdaniska. Opiekun ma obowiązek sprzątać po swoim zwierzęciu.
Ubiór
Na zwiedzanie warto wybrać wygodne obuwie z podeszwą zapewniającą dobrą przyczepność. Dziedziniec jest wyłożony brukiem, a część trasy prowadzi po ceglanych schodach.
W piwnicach i pomiędzy grubymi murami może być chłodno nawet latem. Przyda się lekka kurtka lub bluza, szczególnie podczas dłuższego zwiedzania.
Położenie w centrum Torunia
Zamek znajduje się pomiędzy Starym i Nowym Miastem, dlatego można go łatwo połączyć ze zwiedzaniem Rynku Staromiejskiego, Rynku Nowomiejskiego, nadwiślańskich bulwarów, murów miejskich oraz toruńskich bram i baszt.
W pobliżu przebiega kilka popularnych tras spacerowych prowadzących przez historyczne centrum miasta.
Dlaczego warto odwiedzić?
Zamek Krzyżacki w Toruniu jest wyjątkowym świadectwem początków państwa zakonnego na ziemi chełmińskiej. Jego nietypowy plan, zachowane piwnice i imponujące gdanisko odróżniają go od późniejszych, bardziej regularnych zamków krzyżackich.
Ruiny przypominają również o ważnej roli toruńskich mieszczan, którzy w 1454 roku wystąpili przeciwko władzy zakonu i zniszczyli jego siedzibę. Wizyta pozwala więc poznać nie tylko historię Krzyżaków, ale także drogę Torunia do uniezależnienia się od ich panowania.
Dużym atutem obiektu jest położenie w samym sercu historycznego Torunia. Zwiedzanie zamku można łatwo połączyć ze spacerem po starówce i nad Wisłą.
