Zamek w Roztoce

Zamek w Roztoce - rezydencja Hochbergów otoczona fosą

Zamek w Roztoce to jedna z najokazalszych, a zarazem wciąż stosunkowo mało znanych rezydencji Dolnego Śląska. Monumentalna budowla wyróżnia się wysoką wieżą, bogato dekorowanymi elewacjami, mansardowymi dachami oraz zachowaną fosą, nad którą przerzucono kamienne mosty. Zamek znajduje się w miejscowości Roztoka, na terenie gminy Dobromierz w powiecie świdnickim.

Przez niemal 450 lat rezydencja pozostawała własnością hrabiowskiej linii rodu von Hochberg, spokrewnionej z właścicielami pobliskiego Zamku Książ. Dzisiejszy wygląd obiektu jest rezultatem licznych przebudów - od średniowiecznego zamku nawodnego przez renesansowy dwór i barokowy pałac aż po reprezentacyjną rezydencję ukształtowaną w XIX wieku.

Zamek czy pałac?

Chociaż obiekt jest powszechnie nazywany Zamkiem w Roztoce, pod względem architektonicznym ma obecnie charakter pałacowy. W oficjalnej ewidencji zabytków określany jest jako barokowy pałac, przebudowany w XIX wieku i otoczony parkiem krajobrazowym oraz komponowanymi ogrodami.

Zachowana fosa, kamienne mosty i wysoka wieża przypominają jednak o obronnych początkach rezydencji. Dzięki nim określenie „zamek” mocno utrwaliło się w lokalnej tradycji i jest używane także przez obecnych właścicieli oraz zarządców obiektu.

Początki zamku w Roztoce

Według materiałów historycznych związanych z rezydencją już w XIV wieku znajdował się tutaj zamek nawodny. W 1374 roku jako właściciel rycerskiego majątku w Roztoce wymieniany był Hentschel von Reibnitz. Założenie otaczała woda, która utrudniała dostęp i zwiększała jego walory obronne.

Przełomowym momentem był 2 stycznia 1497 roku, kiedy Christoph II von Reibnitz sprzedał Roztokę Conradowi I von Hochbergowi. Nowy właściciel pełnił funkcję starosty zamku Grodziec oraz księstwa świdnicko-jaworskiego. Od tego czasu aż do 1945 roku majątek pozostawał związany z rodem Hochbergów.

W XVI wieku wcześniejszy zamek został przebudowany w stylu renesansowym. Z opisów pochodzących z okresu wojny trzydziestoletniej wynika, że w obrębie fosy znajdowały się dwa murowane domy mieszkalne należące do różnych przedstawicieli rodziny. Po wygaśnięciu miejscowej linii Hochbergów majątek przeszedł na krewnych rezydujących w Książu, dzięki czemu pozostał własnością rodu.

Barokowa przebudowa rezydencji

Najważniejsza przebudowa dawnego zamku rozpoczęła się na początku XVIII wieku. Za czasów Hansa Heinricha III von Hochberga renesansową budowlę przekształcono w okazałą rezydencję barokową. Prace ukończono w 1725 roku, o czym przypomina inskrypcja umieszczona na dzwonie zamkowej wieży. Za autora projektu uznawany jest prawdopodobnie Feliks Anton Hammerschmidt, związany także z pracami prowadzonymi przy Zamku Książ.

Z tego okresu pochodzi zasadnicza bryła obecnego zamku, południowa wieża oraz reprezentacyjna, dwukondygnacyjna sala balowa. Jej najcenniejszym elementem jest malowany plafon o tematyce alegorycznej, który przetrwał późniejsze przebudowy rezydencji.

Równocześnie po wschodniej stronie pałacu założono regularny ogród francuski. Powstały w nim ozdobne partery, fontanny, oranżerie, rzeźby i pawilony wypoczynkowe. Zachowane elementy założenia pokazują, że ogród był równie ważną częścią rezydencji jak sam pałac.

Fryderyk II w Roztoce

Z zamkiem związane są wydarzenia wojen śląskich. Po bitwie pod Dobromierzem, rozegranej 4 czerwca 1745 roku, w Roztoce zatrzymał się król Prus Fryderyk II. Rezydencja została wybrana na jego kwaterę, a według miejscowej opowieści władca był tak zachwycony pałacowym ogrodem, że miał nocować w ustawionym w nim namiocie.

Na pamiątkę pobytu monarcha podarował właścicielowi rezydencji swój portret. Do 1945 roku obraz należał do najcenniejszych elementów wyposażenia zamkowych wnętrz. Opowieść o Fryderyku II jest jednym z najbardziej znanych epizodów w historii Roztoce.

XIX-wieczne czasy świetności

Największy rozkwit zamku przypadł na drugą połowę XIX wieku. W latach 70. przeprowadzono kolejną gruntowną modernizację według projektu nadwornego architekta Hochbergów, Oliviera Pavelta. Zachowano zasadniczą bryłę barokowego pałacu, lecz elewacje otrzymały bogaty, historyzujący wystrój z elementami neorenesansu i neobaroku.

Inicjatorem przebudowy był Hans Heinrich XIV Bolko von Hochberg - kompozytor, dyrektor Teatru Królewskiego, a następnie Opery Dworskiej w Berlinie. W reprezentacyjnej części pałacu urządził własny salon muzyczny, w którym stał jego fortepian i odbywały się spotkania artystyczne.

Wnętrza ozdobiono boazeriami, gobelinami, sztukateriami, malowanymi plafonami i kominkami wykonanymi z różnych odmian marmuru. Szczególnie reprezentacyjny charakter miały pomieszczenia pierwszego piętra, tworzące tradycyjne piano nobile, czyli główną kondygnację przeznaczoną dla właścicieli i ich gości.

O znaczeniu rodu i jego rezydencji świadczy wizyta dwóch monarchów. 17 września 1890 roku w Roztoce gościli cesarz Austro-Węgier Franciszek Józef I oraz cesarz Niemiec Wilhelm II, którzy przybyli w związku z odbywającymi się w okolicy manewrami wojskowymi.

Architektura Zamku w Roztoce

Zamek jest czteroskrzydłową, trójkondygnacyjną budowlą otaczającą prostokątny dziedziniec wewnętrzny. Całość przykrywają dachy mansardowe z licznymi lukarnami. Do wejść od strony wschodniej i zachodniej prowadzą kamienne, trójarkadowe mosty przerzucone nad fosą.

Najbardziej charakterystycznym elementem budowli jest wysoka na około 40 metrów wieża południowa. Jej górna część ma formę ośmiobocznej kondygnacji zwieńczonej wielopołaciowym hełmem i iglicą. Z tarasu położonego na wieży przy sprzyjającej pogodzie można zobaczyć panoramę Karkonoszy.

Elewacje pałacu podzielono monumentalnymi pilastrami korynckimi. Dekorację uzupełniają obramienia okien, wolutowe szczyty, balkony oraz kartusze z herbem Hochbergów. Nad jednym z głównych portali herb przytrzymują postacie rycerzy w zbrojach.

Reprezentacyjne wnętrza

Najcenniejsze pomieszczenia znajdują się na pierwszym piętrze. Kolejne sale połączone są amfiladowo, co oznacza, że drzwi ustawiono na jednej osi, tworząc długą perspektywę prowadzącą przez reprezentacyjną część rezydencji.

Do najważniejszych wnętrz należą:

• Salon Gobelinów,
• Salon Muzyczny Bolka von Hochberga,
• Pokój Hermowy,
• dawna biblioteka,
• dwukondygnacyjna Sala Balowa.

Sala Balowa zachowała barokowy charakter oraz zwierciadlane pseudosklepienie z malowanym plafonem. W pozostałych pomieszczeniach można zobaczyć historyczne boazerie, sztukaterie, dekoracje malarskie i marmurowe kominki.

Ogród francuski

Po wschodniej stronie zamku rozciąga się regularny ogród francuski, uznawany przez zarządców za jedno z najlepiej zachowanych założeń tego rodzaju na Dolnym Śląsku. Od rezydencji oddziela go dziedziniec honorowy zamknięty murem i ozdobną, kutą bramą.

Ogród składał się z części kwiatowej oraz tak zwanego ogrodu gabinetowego. Partery obsadzano sezonowymi roślinami układanymi w dekoracyjne wzory, a ich centrum zajmowała kamienna fontanna. W głównej osi znajdował się pawilon nazywany favoritą, służący właścicielom do odpoczynku i picia herbaty.

Na północnym skraju ogrodu stoją dwie podłużne oranżerie, w których zimą przechowywano rośliny śródziemnomorskie. Zachował się również domek ogrodnika oraz manierystyczny portal przeniesiony niegdyś z Legnicy.

Park angielski

W drugiej połowie XIX wieku na południe od rezydencji utworzono rozległy park krajobrazowy w stylu angielskim. W przeciwieństwie do geometrycznego ogrodu francuskiego jego kompozycja miała naśladować swobodny, naturalny krajobraz.

Park zajmuje około 18 hektarów. Tworzą go polany, grupy starych drzew, osie widokowe i ścieżki spacerowe. Główna polana znajduje się na osi południowej elewacji zamku i była pierwotnie połączona kompozycyjnie z okrągłą fontanną. Zachowały się również ślady dawnego systemu hydrotechnicznego zasilającego fosę i pobliską elektrownię wodną.

Zamek podczas II wojny światowej

Od 1942 roku część zamkowych pomieszczeń wykorzystywał Wehrmacht. Jednocześnie rezydencja została przeznaczona na składnicę muzealną. Przechowywano w niej cenne książki, archiwalia i dzieła sztuki ewakuowane między innymi z bibliotek i muzeów we Wrocławiu oraz z pobliskiego Zamku Książ.

Najcenniejsze zbiory zostały wywiezione jeszcze przed wkroczeniem Armii Czerwonej. W lutym 1945 roku zakończyła się trwająca prawie 450 lat historia Hochbergów w Roztoce. Zamek został uszkodzony, a znaczna część jego wyposażenia uległa rozproszeniu lub została rozgrabiona.

Powojenne losy rezydencji

Po wojnie zamkiem zarządzała Huta Pokój z Rudy Śląskiej, która organizowała tutaj kolonie dla dzieci pracowników. W 1973 roku obiekt przejęły zakłady Agromet z Jawora. Później działał w nim Ochotniczy Hufiec Pracy, a następnie hotel robotniczy przeznaczony dla kilkudziesięciu rodzin.

W 1990 roku rezydencję przejęła gmina Dobromierz, która po dwóch latach sprzedała ją prywatnemu właścicielowi. Przez kolejne lata zamek pozostawał w dużej mierze nieużytkowany. Dochodziło wówczas do stopniowej degradacji budynku i utraty elementów historycznego wyposażenia, między innymi zabytkowych pieców kaflowych.

Nowy rozdział rozpoczął się w 2017 roku, kiedy opustoszały zamek kupili obecni właściciele. Rozpoczęto zabezpieczanie obiektu, badania historyczne i stopniową rewitalizację zespołu zamkowo-parkowego. Docelowo ma on pełnić funkcje kulturalne, turystyczne, hotelowe i gastronomiczne.

Legenda o 28 tonach złota

W 2020 roku zamek stał się szerzej znany za sprawą doniesień o rzekomym skarbie z czasów II wojny światowej. Według medialnych przekazów na terenie posiadłości miało zostać ukrytych nawet 28 ton złota należącego do III Rzeszy.

Zarządcy zamku podkreślili jednak, że nie otrzymali żadnych możliwych do zweryfikowania informacji wskazujących miejsce ukrycia skarbu ani potwierdzających jego istnienie. Opowieść należy więc traktować jako niepotwierdzoną hipotezę, a nie udokumentowany fakt historyczny.

Zwiedzanie Zamku w Roztoce

Zamek można zwiedzać wyłącznie z przewodnikiem. Trasa przedstawia historię rezydencji, dzieje rodu Hochbergów, zachowane wnętrza oraz prowadzone prace konserwatorskie. Program obejmuje również spacer po parku krajobrazowym i ogrodzie francuskim. Zwiedzanie trwa około 70 minut.

Według harmonogramu obowiązującego w sezonie 2026, od maja do października zwiedzanie odbywa się w soboty i niedziele o godzinach 12:00 oraz 14:00. Liczba miejsc jest ograniczona, a bilety można kupić internetowo albo w kasie zamku przed rozpoczęciem wejścia. Terminy i zasady mogą ulegać zmianom, dlatego przed przyjazdem warto sprawdzić aktualny kalendarz.

Zamek znajduje się przy ulicy Zamkowej 3, 58-173 Roztoka. Obiekt jest nadal poddawany pracom rewitalizacyjnym, dlatego zakres udostępnionych wnętrz może zależeć od prowadzonych remontów i organizowanych wydarzeń.

Ciekawostki o Zamku w Roztoce

• Historia rezydencji sięga średniowiecznego zamku nawodnego.
• Od 1497 do 1945 roku majątek należał do rodu von Hochberg.
• Barokową przebudowę ukończono w 1725 roku.
• Południowa wieża ma około 40 metrów wysokości.
• Zamek otacza zachowana fosa z kamiennymi mostami.
• W 1745 roku przebywał tutaj król Prus Fryderyk II.
• W 1890 roku rezydencję odwiedzili Franciszek Józef I i Wilhelm II.
• Hans Heinrich XIV Bolko von Hochberg był kompozytorem i dyrektorem berlińskiej opery.
• Park angielski zajmuje około 18 hektarów.
• Podczas II wojny światowej przechowywano tu ewakuowane książki, archiwalia i dzieła sztuki.
• Rewitalizacja zamku prowadzona jest od 2017 roku.

Dlaczego warto odwiedzić Zamek w Roztoce?

Zamek w Roztoce jest wyjątkowym przykładem rezydencji, w której zachowały się ślady kilku epok. Średniowieczną przeszłość przypominają fosa i obronny charakter założenia, barok reprezentują bryła oraz Sala Balowa, natomiast XIX wiek pozostawił bogaty wystrój elewacji i reprezentacyjnych wnętrz.

Dodatkową atrakcją są dwa zupełnie różne założenia ogrodowe: regularny ogród francuski oraz rozległy park angielski. Możliwość obserwowania trwającej rewitalizacji sprawia, że każda kolejna wizyta może pokazywać zamek na innym etapie odzyskiwania dawnej świetności.