Sanktuarium Relikwii Drzewa Krzyża Świętego to jedno z najważniejszych i najstarszych miejsc kultu religijnego w Polsce. Położone na szczycie Łysej Góry, zwanej również Łyścem, w sercu Gór Świętokrzyskich, od wieków przyciąga pielgrzymów i turystów z całego kraju.
Historia tego świętego miejsca sięga głęboko w przeszłość. Zanim na szczycie pojawili się chrześcijanie, Łysa Góra była prawdopodobnie miejscem kultu pogańskiego Słowian. Według legendy znajdowała się tu świątynia pogańska, gdzie czczono słowiańskie bóstwa.
Początki chrześcijańskiego sanktuarium związane są z XI-XII wiekiem. Według tradycji relikwie Drzewa Krzyża Świętego przywiózł na Łysą Górę książę węgierski Emeryk - syn świętego Stefana, króla Węgier. Inna legenda przypisuje fundację klasztoru królowi Bolesławowi Chrobremu. Bezcenna relikwia stała się fundamentem kultu i przyciągała rzesze wiernych.
Na szczycie góry założono opactwo benedyktyńskie, które przez stulecia stanowiło centrum duchowe i kulturalne regionu:
- XI-XII wiek - powstanie klasztoru benedyktynów
- XIII-XIV wiek - rozbudowa i okres świetności opactwa
- XV-XVII wiek - dalszy rozkwit mimo wojen i zniszczeń
- 1819 rok - kasata klasztoru przez władze carskie
- 1936 rok - przejęcie sanktuarium przez Misjonarzy Oblatów Maryi Niepokalanej
Relikwia Drzewa Krzyża Świętego przechowywana jest w specjalnym relikwiarzu w kształcie krzyża. Składa się z pięciu fragmentów drzewa, które według tradycji pochodzą z krzyża Chrystusa. Jest to jedna z największych tego typu relikwii w Europie.
Zespół klasztorny obejmuje:
- Barokowy kościół pod wezwaniem Trójcy Świętej
- Romańską kryptę z XI wieku - najstarszą część kompleksu
- Zabudowania klasztorne z wirydarzem
- Muzeum Misyjne z eksponatami z całego świata
- Kaplicę Oleśnickich z renesansowymi nagrobkami
Szczególnie wartościowa jest romańska krypta, uważana za jeden z najstarszych zachowanych zabytków architektury sakralnej w Polsce. Jej surowe, kamienne wnętrze przenosi zwiedzających w czasy średniowiecza.
Sanktuarium położone jest na terenie Świętokrzyskiego Parku Narodowego, co łączy wartości duchowe z przyrodniczymi. W najbliższej okolicy znajdują się:
- Słynne gołoborza - kamienne rumowiska skalne pokrywające zbocza Łysej Góry
- Puszcza Jodłowa z pomnikowymi drzewami
- Szlaki turystyczne prowadzące przez najpiękniejsze zakątki Gór Świętokrzyskich
- Naturalne siedliska rzadkich gatunków roślin i zwierząt
Na szczyt Łysej Góry prowadzą szlaki turystyczne z różnych kierunków:
- Z Nowej Słupi (najpopularniejsza trasa) - około 1,5 godziny marszu
- Z Huty Szklanej - dłuższa trasa przez gołoborza
- Ze Świętej Katarzyny - przez grzbiet Łysogór
Corocznie do sanktuarium przybywają tysiące pielgrzymów, szczególnie w czasie odpustów i uroczystości religijnych. Najważniejsze wydarzenia to:
- Uroczystość Podwyższenia Krzyża Świętego (14 września)
- Uroczystość Znalezienia Krzyża Świętego (3 maja)
- Pielgrzymki diecezjalne i parafialne przez cały rok
Sanktuarium pełni również funkcję centrum rekolekcyjnego i duchowego, oferując pielgrzymom możliwość uczestnictwa w nabożeństwach, adoracji i skupieniu.
Miejsce to stanowi unikalne połączenie historii, duchowości i przyrody - wizyta na Świętym Krzyżu to jednocześnie pielgrzymka religijna, lekcja historii i wędrówka przez piękne krajobrazy Gór Świętokrzyskich.
