Zamek w Lublinie - królewska rezydencja, więzienie i muzeum
Zamek Lubelski jest jednym z najbardziej rozpoznawalnych zabytków Lublina. Monumentalna budowla góruje nad Podzamczem i wraz z pobliską Bramą Grodzką tworzy charakterystyczną panoramę tej części miasta. Dzisiejszy wygląd zamku może jednak wprowadzać w błąd - jego główny, neogotycki gmach nie jest dawną rezydencją królewską, lecz budynkiem wzniesionym w XIX wieku z przeznaczeniem na więzienie.
Ze starszego zespołu zamkowego zachowały się dwa niezwykle cenne obiekty: romańska wieża obronno-mieszkalna, nazywana donżonem, oraz gotycka Kaplica Trójcy Świętej. Współcześnie zamek jest główną siedzibą Muzeum Narodowego w Lublinie, w którym można oglądać wystawy archeologiczne, historyczne, etnograficzne i artystyczne.
Od średniowiecznego grodu do królewskiej rezydencji
Początki osadnictwa na Wzgórzu Zamkowym sięgają wczesnego średniowiecza. Drewniany gród istniał tu prawdopodobnie już w XII wieku. Jego położenie nie było przypadkowe - wzniesienie znajdowało się w pobliżu rozlewisk Bystrzycy i Czechówki, dzięki czemu miało naturalne walory obronne.
Około połowy XIII wieku na wzgórzu wzniesiono murowaną wieżę obronno-mieszkalną. Za panowania Kazimierza Wielkiego w pierwszej połowie XIV wieku powstał murowany zamek otoczony murami obronnymi. Warownia strzegła wschodnich rubieży Królestwa Polskiego i stanowiła ważny przystanek dla podróżujących monarchów.
Około 1520 roku, z inicjatywy Zygmunta Starego, zamek przebudowano na renesansową rezydencję królewską. W 1569 roku odbywały się tutaj obrady sejmu, podczas którego zawarto unię lubelską, łączącą Koronę Królestwa Polskiego i Wielkie Księstwo Litewskie w Rzeczpospolitą Obojga Narodów. To właśnie do tego wydarzenia nawiązuje monumentalny obraz Jana Matejki „Unia Lubelska”, prezentowany obecnie w muzeum.
Zniszczenie zamku i budowa więzienia
Okres świetności rezydencji zakończyły wojny XVII wieku. W latach 1655-1657 zamek był zajmowany i niszczony przez wojska szwedzkie, moskiewskie oraz węgierskie. Z czasem popadł w ruinę, a większość zabudowań została ostatecznie rozebrana. Ocalały przede wszystkim donżon i Kaplica Trójcy Świętej.
W latach 1824-1826 na Wzgórzu Zamkowym wzniesiono nowy budynek w stylu neogotyku angielskiego. Jego charakterystyczne ostrołukowe okna i krenelaż miały nawiązywać do architektury średniowiecznych warowni. Obiekt od początku przeznaczony był jednak na więzienie i pełnił tę funkcję przez 128 lat.
W XIX wieku przetrzymywano tu między innymi uczestników walk o niepodległość i powstańców styczniowych. Podczas okupacji niemieckiej zamek stał się więzieniem gestapo, przez które przeszły dziesiątki tysięcy osób. W lipcu 1944 roku, tuż przed opuszczeniem Lublina, Niemcy dokonali masowego mordu więźniów. Po zakończeniu okupacji obiekt przejęły sowieckie i komunistyczne służby bezpieczeństwa, osadzając w nim przeciwników nowego systemu. Więzienie zlikwidowano w 1954 roku, a trzy lata później zamek przeznaczono na siedzibę muzeum.
Kaplica Trójcy Świętej - spotkanie Wschodu i Zachodu
Najcenniejszym zabytkiem na Wzgórzu Zamkowym jest gotycka Kaplica Trójcy Świętej. Pierwsze wzmianki o świątyni pochodzą z 1326 roku. Jej wnętrze zostało ozdobione z fundacji Władysława Jagiełły zespołem malowideł bizantyńsko-ruskich, ukończonych w 1418 roku.
O wyjątkowości kaplicy decyduje połączenie gotyckiej architektury charakterystycznej dla zachodniego chrześcijaństwa z malarstwem wykonanym według tradycji Kościoła wschodniego. Ściany, sklepienia, filary i łuki pokrywają przedstawienia Chrystusa, Matki Bożej, aniołów, proroków, świętych oraz sceny biblijne. Polichromie tworzą jeden z najcenniejszych w Polsce przykładów średniowiecznego przenikania kultur Wschodu i Zachodu. Kaplica została uhonorowana Znakiem Dziedzictwa Europejskiego.
W czasie adaptowania zamku na więzienie malowidła pokryto warstwą tynku. Zostały ponownie odkryte w 1899 roku przez lubelskiego malarza Józefa Smolińskiego. Ich odsłanianie i konserwacja trwały przez wiele lat. Dziś wejście do kaplicy należy do najważniejszych punktów zwiedzania Zamku Lubelskiego.
Donżon i panorama Lublina
Romański donżon jest najstarszą zachowaną budowlą na Wzgórzu Zamkowym i jedną z najstarszych murowanych budowli na Lubelszczyźnie. Cylindryczną wieżę wzniesiono z kamienia i cegły około połowy XIII wieku. Pełniła funkcje obronne, mieszkalne i obserwacyjne, a w razie zdobycia pozostałych części grodu mogła służyć jako ostatnie miejsce schronienia.
Wieża ma około 20 metrów wysokości, a grubość jej murów w przyziemiu dochodzi do około czterech metrów. Na najwyższej kondygnacji zachowało się romańskie biforium, czyli okno podzielone kolumienką na dwie części. Na szczycie donżonu znajduje się taras widokowy, z którego można zobaczyć Stare Miasto, Bramę Grodzką, plac Zamkowy i dalszą panoramę Lublina.
Co można zobaczyć w Muzeum Narodowym w Lublinie?
W zamkowych wnętrzach prezentowane są wystawy poświęcone archeologii, historii uzbrojenia, sztuce ludowej Lubelszczyzny, numizmatyce, malarstwu cerkiewnemu oraz polskiemu i europejskiemu malarstwu. Jednym z najważniejszych dzieł jest obraz Jana Matejki „Unia Lubelska”, stanowiący centralny punkt galerii malarstwa polskiego XIX i XX wieku.
W zbiorach można również zobaczyć dzieła takich artystów jak Olga Boznańska, Józef Chełmoński, Jacek Malczewski, Aleksander Gierymski, Wojciech Kossak czy Stanisław Wyspiański. Osobna ekspozycja przedstawia dzieje Trybunału Koronnego, a jej najsłynniejszym eksponatem jest stół z wypalonym śladem nazywanym czarcią łapą. Zakres dostępnych wystaw może się zmieniać, dlatego przed wizytą warto sprawdzić aktualny program muzeum.
Legenda o Czarciej Łapie
Według jednej z najbardziej znanych lubelskich legend uboga wdowa prowadziła spór z wpływowym magnatem. Przekupieni sędziowie Trybunału Koronnego wydali niesprawiedliwy wyrok na korzyść możnego przeciwnika. Zrozpaczona kobieta miała wówczas powiedzieć, że nawet diabły osądziłyby jej sprawę sprawiedliwiej.
W nocy w sali trybunalskiej pojawił się diabelski sąd, który ponownie rozpatrzył sprawę i przyznał rację wdowie. Na potwierdzenie wyroku przewodniczący czartów położył rozgrzaną dłoń na stole, pozostawiając wypalony ślad. Stół wiązany z legendą można obecnie oglądać na wystawie w Zamku Lubelskim. Opowieść jest legendą, a nie udokumentowanym wydarzeniem historycznym, lecz od pokoleń pozostaje ważną częścią lubelskiego folkloru.
Warto wiedzieć
Zamek Lubelski znajduje się przy ulicy Zamkowej 9, tuż obok Starego Miasta. Na obejrzenie ekspozycji, Kaplicy Trójcy Świętej i donżonu warto przeznaczyć około dwóch-trzech godzin. Kaplica, wieża oraz wystawy muzealne mogą wymagać osobnych biletów lub rezerwacji na określoną godzinę. Aktualne godziny otwarcia, ceny i dostępność poszczególnych tras najlepiej sprawdzić bezpośrednio przed wizytą w systemie sprzedaży Muzeum Narodowego w Lublinie.
Zwiedzanie zamku można połączyć ze spacerem przez Bramę Grodzką na Stare Miasto. W niewielkiej odległości znajdują się plac Po Farze, Rynek z Trybunałem Koronnym, bazylika dominikanów, Archikatedra Lubelska oraz Brama Krakowska. Dzięki temu Zamek Lubelski może być początkiem kilkugodzinnej trasy prowadzącej przez najważniejsze zabytki historycznego centrum miasta.
