Muzeum Zamek w Oświęcimiu

Muzeum Zamek w Oświęcimiu - historia książęcego miasta nad Sołą

Muzeum Zamek w Oświęcimiu mieści się na malowniczym wzgórzu wznoszącym się nad rzeką Sołą, kilka minut spaceru od Rynku Głównego. Kompleks tworzą wielokrotnie przebudowywany budynek zamkowy, średniowieczna ceglana wieża obronna, fragment dawnych fortyfikacji z basteją oraz tunele ukryte we wnętrzu wzgórza.

Placówka prezentuje historię miasta i ziemi oświęcimskiej - od średniowiecznego grodu i czasów książęcych, przez rozwój handlu, przemysłu i kolei, aż po życie mieszkańców w XIX i XX wieku. Muzeum pozwala poznać Oświęcim jako miasto o ponad ośmiusetletniej historii, której nie można ograniczać wyłącznie do wydarzeń II wojny światowej. Instytucja rozpoczęła działalność 1 stycznia 2010 roku, przejmując zbiory wcześniejszej placówki historyczno-etnograficznej.

Zamek nad Sołą

Wzgórze zamkowe znajduje się przy ulicy Zamkowej, bezpośrednio nad zakolem Soły. Jego położenie zapewniało możliwość kontrolowania przeprawy przez rzekę oraz dróg prowadzących w stronę Krakowa, Śląska, Czech i Moraw.

Pierwszy gród funkcjonował tutaj prawdopodobnie już w XI wieku. Był otoczony wałami ziemnymi i częstokołem, a jego zabudowania wykonano głównie z drewna. Podczas badań archeologicznych w pobliżu wieży odkryto fragment drogi wewnątrzgrodowej ułożonej z drewnianych bali.

W XII wieku gród stał się siedzibą kasztelana. Nie zachowały się jednak dokładne informacje o wyglądzie najstarszych zabudowań ani ich rozmieszczeniu na wzgórzu. Z czasem drewniane umocnienia zaczęto zastępować budowlami murowanymi.

Najstarszy zabytek Oświęcimia

Najcenniejszym elementem zespołu jest czworoboczna wieża obronna, uznawana za najstarszy zachowany zabytek miasta. Jej budowę rozpoczęto po najeździe mongolskim z 1241 roku, podczas którego Oświęcim został spalony. Najniższą część wykonano z kamiennych ciosów, natomiast wyższe kondygnacje z ręcznie formowanej cegły. Prace zakończono prawdopodobnie na początku XIV wieku.

Wieża została wzniesiona na planie kwadratu o boku liczącym około 10 metrów. Grubość murów na poziomie dziedzińca dochodzi do około czterech metrów. Pierwotne wejście znajdowało się około 10 metrów ponad ziemią i prowadziły do niego zewnętrzne drewniane schody, które w razie zagrożenia można było usunąć.

Wewnątrz znajdował się loch, wykorzystywany niekiedy jako więzienie. Wieża pełniła funkcję ostatniego punktu obrony, miejsca obserwacyjnego i bezpiecznego schronienia dla załogi.

Obecnie na jej szczyt prowadzi 98 stopni. Z górnej kondygnacji można oglądać Sołę, Stare Miasto i zabudowę Oświęcimia. Wejście wymaga pokonania schodów i nie jest dostępne dla osób poruszających się na wózkach.

Księstwo oświęcimskie

Na początku XIV wieku Oświęcim stał się stolicą odrębnego księstwa rządzonego przez śląską linię Piastów. Pierwszym księciem, który zamieszkał w miejscowym zamku, był Władysław, syn księcia cieszyńskiego Mieszka I.

Za jego panowania zakończono budowę murowanej wieży oraz ufundowano klasztor dominikanów. Sam średniowieczny zamek książęcy nie zachował się, a jego dokładny wygląd i umiejscowienie pozostają nieznane. W XIV lub XV wieku wzgórze otoczono kamiennym murem obronnym.

Oświęcim znajdował się na skrzyżowaniu ważnych szlaków, dlatego zamek często służył jako miejsce postoju monarchów, książąt i poselstw podróżujących między Krakowem, Pragą, Wiedniem oraz Śląskiem.

Elżbieta Rakuszanka i królewski orszak

Na przełomie stycznia i lutego 1454 roku w zamku zatrzymała się Elżbieta Rakuszanka, przyszła żona Kazimierza Jagiellończyka. Towarzyszył jej liczny orszak panów czeskich, austriackich i morawskich zmierzający do Krakowa.

W 1471 roku zamek gościł Kazimierza Jagiellończyka, jego żonę Elżbietę, biskupów oraz książąt śląskich. Królewska para żegnała syna Władysława, który jechał do Pragi, aby objąć koronę czeską. Według historycznych przekazów orszakowi towarzyszyły tysiące konnych i pieszych żołnierzy rozlokowanych w mieście oraz sąsiednich wsiach.

W oświęcimskim zamku zatrzymywały się także przyszłe polskie królowe. W kwietniu 1518 roku nocowała tutaj Bona Sforza, podróżująca z Bari do Krakowa na ślub z Zygmuntem Starym i koronację. W 1543 roku gościła tu Elżbieta Habsburżanka, przyszła żona Zygmunta Augusta.

Sprzedaż księstwa polskiemu królowi

W XV wieku księstwo oświęcimskie przeżywało problemy gospodarcze i polityczne. W 1457 roku książę Jan IV sprzedał je królowi Kazimierzowi Jagiellończykowi. Oświęcim stopniowo integrowano z Królestwem Polskim, a zamkiem zarządzali królewscy starostowie.

Położenie przy granicy i ważnych szlakach komunikacyjnych nadal nadawało warowni znaczenie administracyjne oraz militarne. Stała się ona także punktem obsługi podróżujących orszaków królewskich.

Według tradycji w nocy z 18 na 19 czerwca 1574 roku mógł zatrzymać się tutaj Henryk Walezy, który potajemnie opuszczał Polskę, aby objąć tron francuski. Informacja ta nie jest jednak całkowicie pewna.

Pożar i odbudowa zamku

Wielki pożar z 1503 roku zniszczył średniowieczny zamek, kościół parafialny i znaczną część miasta. Król Aleksander Jagiellończyk polecił odbudowę warowni, zakończoną zasadniczo w ciągu pięciu lat. Prace przy wzmacnianiu fortyfikacji trwały jeszcze do 1534 roku.

Z tego okresu pochodzi najstarsza południowa część obecnego budynku zamkowego oraz fragment muru obronnego z basteją. Basteja była niskim, wysuniętym elementem fortyfikacji przystosowanym do używania broni palnej.

Obecny gmach nie jest więc zachowanym w całości średniowiecznym pałacem książęcym. Powstawał etapami, a najstarsza istniejąca część pochodzi z początku XVI wieku. Kolejne przebudowy w XVII, XIX i XX stuleciu zmieniły zarówno układ pomieszczeń, jak i wygląd elewacji.

Potop szwedzki i upadek warowni

Na początku XVII wieku zamek ponownie ucierpiał w pożarze. Podczas odbudowy nieznacznie poszerzono budynek, przesuwając jego wschodnią ścianę bliżej krawędzi wzgórza.

Największe zniszczenia przyniósł potop szwedzki. Zamek został dwukrotnie zdobyty, a następnie spalony przez wojska szwedzkie. Mimo sejmowych decyzji nakazujących jego remont warownia nigdy nie odzyskała wcześniejszej świetności. Stopniowo niszczały budynki mieszkalne i fortyfikacje, a najlepiej zachowała się masywna wieża obronna.

Po zniszczeniach militarnych pojawiło się dodatkowe zagrożenie - erozja wzgórza powodowana przez Sołę.

Katastrofalne powodzie

W 1805 roku rzeka przesunęła koryto pod samo wzgórze zamkowe. Osiem lat później przyszła jeszcze większa powódź. W 1813 roku wezbrane wody podmyły skarpę, powodując osunięcie się niemal połowy wzgórza wraz ze stojącymi na nim budynkami.

W zrujnowanym zamku i wieży przechowywano wówczas sól. Władze austriackie planowały rozebrać uszkodzony kompleks, lecz ruinę kupił Kajetan Russocki, dawny adiutant Napoleona Bonaparte. Urządził tutaj kancelarię majątku oraz urząd pocztowy.

W późniejszych latach zabudowania wykorzystywano jako magazyny handlowe. Zamek przestał pełnić funkcję obronną i książęcą, stając się obiektem administracyjnym oraz gospodarczym.

Hotel, winiarnia i skład alkoholi

W 1904 roku zamek kupił urzędnik kolejowy Karol Kaszny. Przeprowadził remont budynku i wieży, a następnie otworzył hotel „Zamek”, winiarnię oraz piwiarnię.

W tym okresie gmach podwyższono o jedną kondygnację. Na elewacji umieszczono tarczę ze stylizowanym piastowskim orłem i literą „O”, nawiązującą do dawnego księstwa oświęcimskiego.

Kolejnym właścicielem był Jakub Haberfeld, przedstawiciel znanej oświęcimskiej rodziny przemysłowców. W zamku przechowywano wyroby produkowane przez należącą do niego fabrykę wódek i likierów.

Rozbudowa w okresie międzywojennym

W 1926 roku zamek został wykupiony przez samorząd powiatowy. Podczas remontu prowadzonego w latach 1928-1931 pomiędzy dawnym budynkiem i wieżą wzniesiono nowe dwupiętrowe skrzydło. Zwieńczono je neorenesansową attyką z metalową sylwetą orła w koronie.

W 1939 roku Niemcy zrzucili orła do Soły. Oryginalna sylweta została później odnaleziona i znajduje się obecnie w zbiorach muzeum, natomiast na attyce umieszczono jej kopię.

W czasie okupacji niemieckiej w zamku działały władze okupacyjne. Po wojnie obiekt zajmowały urzędy administracyjne. W latach 1975-1987 był siedzibą władz miejskich Oświęcimia.

Powstanie Muzeum Zamek

Na przełomie XX i XXI wieku przeprowadzono badania archeologiczne oraz prace remontowe. Kapitalna renowacja rozpoczęta przez miasto w 2004 roku zakończyła się w 2006 roku. Konserwację wieży prowadzono następnie do 2010 roku.

Muzeum Zamek rozpoczęło działalność 1 stycznia 2010 roku. Jego misją jest gromadzenie, ochrona i popularyzowanie zabytków związanych z Oświęcimiem oraz ziemią oświęcimską. Zbiory obejmują archiwalia, fotografie, karty pocztowe, numizmaty, mapy, zabytki archeologiczne, dzieła sztuki oraz dawne wyposażenie mieszkań.

Do szczególnie cennych muzealiów należy XVII-wieczny zielnik Szymona Syreńskiego - urodzonego w Oświęcimiu botanika, lekarza i profesora Akademii Krakowskiej.

Wystawa „W Królewskim Mieście Oświęcimiu”

Główna ekspozycja przedstawia życie Oświęcimia przede wszystkim w XIX wieku i w okresie międzywojennym. Jej celem jest pokazanie miasta jako ważnego ośrodka administracyjnego, handlowego, przemysłowego i kolejowego.

Na wystawie można zobaczyć archiwalne fotografie, dokumenty, mapy, pocztówki oraz pamiątki związane z magistratem, starostwem, pocztą, wojskiem, strażą pożarną i lokalnymi organizacjami. Multimedia pozwalają przeglądać dawne widoki miasta i słuchać wspomnień jego mieszkańców.

Osobna część przedstawia oświęcimski przemysł. Opowiada między innymi o fabryce Jakuba Haberfelda, zakładach produkujących maszyny i samochody Oświęcim-Praga oraz przedsiębiorstwach, które rozwijały się dzięki kolei.

W aranżacji odtworzono fragment dawnej drogerii Romana Mayzla, wieloletniego burmistrza Oświęcimia. Prezentowane są również stare butelki, etykiety reklamowe, druki firmowe i wyposażenie przedwojennych wnętrz.

Wnętrza mieszkalne i archeologia

Ekspozycja wnętrz pokazuje wyposażenie mieszczańskich domów z przełomu XIX i XX wieku. Można zobaczyć dawne meble, przedmioty codziennego użytku, dekoracje, naczynia i pamiątki rodzinne.

Część archeologiczna prezentuje zabytki znalezione na terenie wzgórza zamkowego oraz ziemi oświęcimskiej. Eksponaty pozwalają prześledzić rozwój osadnictwa i sposób życia mieszkańców regionu od najdawniejszych czasów.

Wystawy stałe muzeum obejmują ekspozycje historyczne, mieszkalne i archeologiczne, a ofertę regularnie uzupełniają wystawy czasowe oraz wydarzenia kulturalne.

Tunele pod wzgórzem zamkowym

Pod zamkiem znajdują się dwa główne tunele pochodzące z różnych okresów. Starszy, nazywany tunelem austriackim, powstał prawdopodobnie pod koniec XVIII wieku. Mógł być związany z niezrealizowanymi planami przekształcenia wzgórza w nowoczesną twierdzę. Ma około 50 metrów długości i został wykonany z cegły.

Drugi tunel wydrążyli Niemcy podczas II wojny światowej. Zbudowano go z elementów żelbetowych, prawdopodobnie jako część planowanego systemu schronów i połączeń pomiędzy ważnymi budynkami miasta. Obydwa korytarze wykorzystywano jako schrony przeciwlotnicze.

Po przebudowie i zabezpieczeniu tuneli przygotowano w nich Interaktywną Trasę Historyczną „Gra o Niepodległą”. Jej fabuła dotyczy I wojny światowej i Legionów Polskich. Uczestnicy poznają losy młodego mieszkańca Oświęcimia zamierzającego dołączyć do legionistów, a następnie rozwiązują zadania logiczne, sprawnościowe i historyczne.

Zwiedzanie tuneli odbywa się w wyznaczonych terminach i wymaga wcześniejszej rezerwacji. Pierwszeństwo mają osoby zgłoszone telefonicznie. Wewnątrz przez cały rok panuje niska temperatura, dlatego warto zabrać dodatkowe okrycie.

Panorama z zamkowej wieży

Po pokonaniu 98 stopni można dotrzeć do najwyższej dostępnej części wieży. Widok obejmuje wijącą się poniżej Sołę, bulwary, Stare Miasto oraz dalsze dzielnice Oświęcimia.

Z góry najlepiej widać strategiczne położenie dawnego grodu. Wzgórze dominowało nad przeprawą rzeczną i pozwalało kontrolować drogi biegnące doliną.

Wieża ma zamkniętą, masywną konstrukcję, ale schody są strome i stosunkowo wąskie. Osoby odczuwające lęk wysokości lub mające trudności z poruszaniem się powinny rozważyć pozostanie na niższych poziomach.

Muzeum z dziećmi

Muzeum przygotowuje zadania, warsztaty, lekcje historyczne i zajęcia rodzinne. Na ekspozycji „W Królewskim Mieście Oświęcimiu” powstał kącik edukacyjny, w którym najmłodsi mogą układać puzzle, rozwiązywać rebusy i budować model zamkowej wieży.

Duże zainteresowanie dzieci wzbudza wejście na wieżę oraz interaktywna trasa w tunelach. „Gra o Niepodległą” jest jednak przeznaczona przede wszystkim dla starszych dzieci, młodzieży i dorosłych. Młodsi uczestnicy powinni zwiedzać ją razem z opiekunem.

Wózek dziecięcy można pozostawić w głównym budynku, ale nie da się z nim wejść na wieżę ani przejść tuneli.

Dostępność dla osób z niepełnosprawnościami

Główny budynek muzeum został częściowo dostosowany do potrzeb osób o ograniczonej mobilności. Na parterze znajdują się kasa, punkt informacyjny, szatnia oraz toaleta przystosowana dla osób z niepełnosprawnościami.

Wieża nie jest dostępna dla osób poruszających się na wózkach, ponieważ wejście wymaga pokonania 98 schodów. Tunele również posiadają ograniczenia wynikające z układu i szerokości korytarzy. Przed wizytą najlepiej skontaktować się z obsługą i ustalić dostępność konkretnej wystawy lub trasy.

Pies asystujący może wejść do przestrzeni muzealnych dostępnych dla zwiedzających.

Godziny otwarcia

Według aktualnej informacji Centrum Informacji Turystycznej muzeum działa w dwóch sezonach.

Od października do maja

• poniedziałek-czwartek: 10:00-16:00,
• piątek: 10:00-15:00,
• sobota: nieczynne,
• niedziela: 10:00-16:00.

Od czerwca do września

• poniedziałek: nieczynne,
• wtorek-niedziela: 10:00-18:00.

Godziny mogą ulegać zmianom podczas świąt, prac konserwatorskich i wydarzeń specjalnych. Przed podróżą należy sprawdzić najnowszy komunikat muzeum.

Ceny biletów

Aktualnie publikowany cennik obejmuje:

• bilet normalny - 12 zł,
• bilet ulgowy - 8 zł,
• bilet rodzinny - 30 zł,
• bilet grupowy - 8 zł od osoby,
• bilet łączony Zamek, Wieża i Ratusz: 25 zł normalny, 16 zł ulgowy, 60 zł rodzinny.

We wtorki turyści indywidualni mogą korzystać z bezpłatnego wstępu do Muzeum Zamek.

Zwiedzanie tuneli jest rozliczane osobno. Publikowana opłata wynosi 12 zł za bilet normalny i 8 zł za bilet ulgowy. Konieczna jest rezerwacja terminu pod numerem muzeum.

Ponieważ ceny i zasady udostępniania mogą się zmieniać, szczególnie w przypadku biletów łączonych i tuneli, należy potwierdzić je bezpośrednio przed wizytą.

Informacje praktyczne

Adres: ul. Zamkowa 1, 32-600 Oświęcim
Telefon: 33 842 44 27
E-mail: muzeum@muzeum-zamek.pl.

Na zwiedzenie wystaw i wieży warto przeznaczyć około 60-90 minut. Udział w pełnej interaktywnej „Grze o Niepodległą” może potrwać dodatkowo około półtorej godziny.

Zamek znajduje się blisko Rynku Głównego i najlepiej dotrzeć do niego pieszo. Samochód można pozostawić na parkingach miejskich w centrum. Dolna część wzgórza łączy się z bulwarami nad Sołą, dzięki czemu wizytę można uzupełnić spacerem wzdłuż rzeki.

Co zobaczyć w pobliżu?

Muzeum Ratusz

Oddział Muzeum Zamek mieści się w XIX-wiecznym ratuszu przy Rynku Głównym. Wystawa „W przestrzeniach historii. Dzieje miasta Oświęcimia” przedstawia osiem stuleci rozwoju miasta przy wykorzystaniu zabytków, filmów i stanowisk multimedialnych. Jedną z atrakcji jest samochód Praga-Oświęcim Baby z 1936 roku.

Rynek Główny

Centralny plac zachował historyczny układ urbanistyczny. Otaczają go kamienice, dawna siedziba magistratu oraz punkty gastronomiczne. Pod powierzchnią rynku znajdują się relikty wcześniejszego ratusza i schronów z okresu II wojny światowej.

Centrum Żydowskie

Muzeum Żydowskie i synagoga Chewra Lomdej Misznajot przedstawiają wielowiekową historię żydowskich mieszkańców Oświęcimia. Ekspozycja „Oszpicin” wykorzystuje dokumenty, fotografie, wspomnienia i judaika.

Kaplica św. Jacka

Niewielka gotycka kaplica jest pozostałością dawnego klasztoru dominikanów ufundowanego przez książąt oświęcimskich. Pierwotnie służyła jako kapitularz, czyli miejsce zebrań zakonników.

Bulwary nad Sołą

Tereny spacerowe u podnóża zamku pozwalają odpocząć nad rzeką i zobaczyć wzgórze z dołu. Z tej perspektywy dobrze widać masywną wieżę oraz skalę skarpy podmywanej w przeszłości przez powodzie.

Ciekawostki o Muzeum Zamek w Oświęcimiu

• Wieża zamkowa jest najstarszym zachowanym zabytkiem Oświęcimia.
• Jej budowę rozpoczęto po najeździe mongolskim w 1241 roku.
• Ściany wieży mają miejscami około czterech metrów grubości.
• Pierwotne wejście znajdowało się około 10 metrów nad ziemią.
• Na szczyt prowadzi obecnie 98 stopni.
• Oświęcim był stolicą samodzielnego księstwa piastowskiego.
• W zamku zatrzymywały się Elżbieta Rakuszanka, Bona Sforza i Elżbieta Habsburżanka.
• W 1503 roku zamek zniszczył wielki pożar miasta.
• Podczas potopu szwedzkiego warownia została zdobyta i spalona.
• Powódź z 1813 roku zniszczyła niemal połowę wzgórza zamkowego.
• W budynku działały hotel, winiarnia, piwiarnia, urząd pocztowy i magazyny.
• Właścicielem zamku był Jakub Haberfeld, producent wódek i likierów.
• Oryginalny metalowy orzeł zrzucony przez Niemców w 1939 roku znajduje się w zbiorach muzeum.
• Pod wzgórzem przebiegają tunele z XVIII i XX wieku.
• W tunelach przygotowano interaktywną trasę dotyczącą Legionów Polskich.
• Muzeum rozpoczęło działalność 1 stycznia 2010 roku.

Dlaczego warto odwiedzić Muzeum Zamek w Oświęcimiu?

Muzeum pozwala poznać Oświęcim jako dawne miasto książęce, ośrodek handlowy i przemysłowy oraz miejsce, w którym przez stulecia spotykali się mieszkańcy różnych kultur i religii.

Największą wartością kompleksu jest jego różnorodność. W jednym miejscu można zobaczyć XIII-wieczną wieżę, XVI-wieczny fragment zamku, ekspozycję o przedwojennym mieście oraz podziemne tunele pochodzące z czasów austriackich i niemieckiej okupacji.

Wejście na wieżę pokazuje położenie dawnego grodu nad Sołą, natomiast wystawy przypominają o codziennym życiu mieszkańców, miejscowych przedsiębiorstwach, kolei, szkołach, organizacjach społecznych i rozwoju miasta.

Muzeum Zamek jest szczególnie ważne dla osób, które chcą zobaczyć pełniejszy obraz Oświęcimia. Uzupełnia wiedzę o tragicznej historii XX wieku opowieścią o wcześniejszych stuleciach, książętach piastowskich, królewskich gościach i mieszkańcach tworzących miasto przez ponad osiemset lat.