Zamek na Wysokiej Górce w Chełmie - dawna rezydencja księcia Daniela
Zamek na Wysokiej Górce w Chełmie był jednym z najważniejszych ośrodków rezydencjonalnych Europy Środkowo-Wschodniej w XIII wieku. Znajdował się na kulminacji Góry Chełmskiej, nazywanej również Górą Zamkową lub Górą Katedralną, w miejscu dominującym nad dawnym miastem i doliną Uherki.
Obecnie nie zobaczymy tu zachowanych komnat, wież ani murów obronnych. Na powierzchni znajduje się porośnięty trawą kopiec zwieńczony krzyżem, natomiast pozostałości średniowiecznych budowli zachowały się przede wszystkim w partiach fundamentowych i pod ziemią. Miejsce ma więc charakter stanowiska archeologicznego, a nie typowego zamku udostępnionego do zwiedzania.
Daniel Romanowicz i przeniesienie ośrodka władzy do Chełma
Monumentalny zespół na Wysokiej Górce powstał z inicjatywy Daniela Romanowicza, księcia halicko-wołyńskiego, a od 1253 roku króla Rusi. Wielkie prace budowlane rozpoczęto prawdopodobnie na początku lat czterdziestych XIII wieku. Chełm stał się wówczas główną rezydencją władcy oraz faktyczną stolicą jego rozległego państwa.
Położenie nowej siedziby zostało wybrane bardzo starannie. Wysokie kredowe wzgórze zapewniało dobre warunki obronne, umożliwiało obserwowanie okolicy i podkreślało prestiż władcy. W pobliżu rezydencji rozwijała się osada zamieszkana przez kupców, rzemieślników, duchownych, wojowników i osoby związane z książęcym dworem.
Jak wyglądał zamek na Wysokiej Górce?
Badania archeologiczne wykazały, że nie była to niewielka drewniana warownia, lecz rozbudowany zespół rezydencjonalno-sakralny. Na specjalnie uformowanym nasypie powstała kamienna platforma, na której znajdowało się co najmniej pięć budowli kamiennych i kamienno-ceglanych. Towarzyszyły im drewniane obiekty mieszkalne i gospodarcze.
Najstarsza część rezydencji została otoczona prostokątnym murem o wymiarach około 22,5 na 33 metry. Mur miał około dwóch metrów szerokości, a w obrębie założenia znajdowały się budynki świeckie i sakralne, monumentalna brama oraz centralna wieża mieszkalno-obronna. Całość uzupełniały umocnienia kamienne i drewniano-ziemne.
Wielkość oraz regularne rozplanowanie rezydencji były niezwykłe jak na tę część Europy. Archeolodzy wskazują, że pewnych analogii można szukać w rezydencjach królewskich na Węgrzech oraz w budowlach pozostających pod wpływem architektury bizantyjskiej. Zespół wyróżniał się także wykorzystaniem nietypowych materiałów, między innymi zielonego piaskowca glaukonitowego, miejscowej kredy, wapienia i cegły.
Rezydencja książęca i budowle sakralne
Zamek nie pełnił wyłącznie funkcji obronnych. Był reprezentacyjną siedzibą władcy, centrum administracyjnym oraz ważnym miejscem kultu religijnego. W jego obrębie lub bezpośrednim sąsiedztwie znajdowały się cerkwie, w tym świątynia pod wezwaniem św. Jana Złotoustego, opisywana w Kronice halicko-wołyńskiej.
Archeolodzy odkryli pozostałości kilku monumentalnych obiektów. Nie wszystkie udało się jednoznacznie zidentyfikować. Jedna z budowli mogła być cerkwią św. Trójcy, św. Jana Złotoustego albo kolejnym świeckim obiektem należącym do książęcej rezydencji. Wątpliwości wynikają z wielokrotnych przebudów oraz znacznego zniszczenia średniowiecznych murów.
O wysokiej pozycji mieszkańców świadczą odkryte podczas wykopalisk przedmioty luksusowe, elementy wyposażenia jeździeckiego i uzbrojenia oraz wyroby sprowadzane ze świata bizantyjskiego. Znaleziska pokazują, że dwór Daniela utrzymywał rozległe kontakty kulturowe i handlowe.
Wielki pożar Chełma w 1256 roku
Jednym z najważniejszych wydarzeń w historii rezydencji był wielki pożar z 1256 roku. Został on opisany w Kronice halicko-wołyńskiej, a jego ślady potwierdziły badania archeologiczne. W wykopach odkryto grube warstwy spalenizny, pozostałości zniszczonych konstrukcji oraz fragmenty materiałów stopionych pod wpływem wysokiej temperatury.
Ogień zniszczył znaczną część grodu i jego świątyń. Po katastrofie Daniel Romanowicz podjął odbudowę zespołu. Wzmacniano fundamenty, rozbudowywano budowle sakralne i zmieniano układ rezydencji. Kronika wskazuje jednak, że monumentalna wieża nie została w pełni odtworzona w dawnej postaci. Pomimo zniszczeń niektóre części kompleksu były użytkowane jeszcze w XIV wieku, a pojedyncze znaleziska świadczą o obecności ludzi również w kolejnym stuleciu.
Późniejsze losy zamku chełmskiego
W późnym średniowieczu chełmskie umocnienia były przebudowywane i dostosowywane do nowych potrzeb. Na Wysokiej Górce odkryto również ślady wieży obronnej wiązanej przypuszczalnie z czasami Kazimierza Wielkiego. Rozbudowany zamek funkcjonował jeszcze w okresie panowania Jagiellonów, lecz stopniowo tracił znaczenie i ostatecznie został zniszczony w XVII wieku.
W XIX stuleciu na szczycie Wysokiej Górki władze rosyjskie wzniosły murowaną cerkiew świętych Cyryla i Metodego. Budowa doprowadziła do poważnego przekształcenia starszego nasypu. Świątynię rozebrano po odzyskaniu przez Polskę niepodległości, a w okresie międzywojennym usypano w tym miejscu kopiec. Dzisiaj jego szczyt wieńczy drewniany krzyż.
Badania archeologiczne Wysokiej Górki
Pierwsze większe badania archeologiczno-architektoniczne rozpoczęto w latach 1910-1912. Kolejne prace prowadzono między innymi w latach sześćdziesiątych XX wieku, a następnie podczas wieloletnich projektów badawczych realizowanych w XXI wieku.
Wykopaliska z lat 2010-2013 oraz dalsze interdyscyplinarne badania całkowicie zmieniły wiedzę o wyglądzie rezydencji. Okazało się, że zabudowa zajmowała znacznie większą powierzchnię, niż wcześniej zakładano. Odkryto kolejne budynki, mury obwodowe, pozostałości bramy, wieży oraz wielometrowe warstwy dokumentujące następujące po sobie fazy budowy, zniszczenia i odbudowy.
Pozostałości Wysokiej Górki są uznawane za unikatowy przykład średniowiecznej architektury rezydencjonalnej. Ich znaczenie wynika nie tylko z wieku budowli, ale również z połączenia tradycji zachodnioeuropejskich, ruskich i bizantyjskich.
Tajemnicza studnia na Górze Katedralnej
Około 50 metrów na wschód od nasypu, na terenie Ogrodu Różańcowego, znajduje się zabytkowa studnia wykuta w kredowej skale. Ma około 46 metrów głębokości, a jej ściany obmurowano kamieniem połączonym zaprawą wapienną.
Przez wiele lat uznawano ją za studnię wymienioną w Kronice halicko-wołyńskiej jako znajdującą się obok książęcej wieży. Badania zapraw wskazały jednak, że zachowana kamienna cembrowina powstała co najmniej w XIV wieku. Możliwe jest zatem, że obiekt został wykonany lub gruntownie przebudowany już po czasach Daniela Romanowicza. Studnia jest obecnie zabezpieczona i nie można do niej wejść.
Legenda o białym niedźwiedziu
Z Górą Chełmską związana jest legenda o białym niedźwiedziu, którego wizerunek znajduje się w herbie Chełma. Według opowieści na wzgórzu miał niegdyś rosnąć święty gaj, a w jego pobliżu znajdowała się pogańska świątynia poświęcona Perunowi.
Dostępu do świętego miejsca miał strzec potężny biały niedźwiedź mieszkający w grocie u podnóża góry. Zwierzę wychodziło spośród trzech dębów, aby bronić wzgórza i jego mieszkańców przed niebezpieczeństwem. Jest to podanie legendarne, lecz niedźwiedź stojący pomiędzy trzema drzewami do dziś pozostaje najważniejszym symbolem miasta.
Co można zobaczyć dzisiaj?
Najważniejszym widocznym śladem zamku jest forma samego wzniesienia oraz kopiec z krzyżem. Ze szczytu można oglądać panoramę Chełma i okolic. Główne pozostałości średniowiecznej architektury znajdują się jednak pod powierzchnią ziemi, dlatego bez znajomości historii trudno wyobrazić sobie skalę dawnej rezydencji.
W pobliżu warto zobaczyć Bazylikę Narodzenia Najświętszej Maryi Panny, dawny klasztor bazylianów, pałac biskupów unickich, Bramę Uściługską, dzwonnicę oraz Ogród Różańcowy. Wysoka Górka jest częścią całego zespołu Góry Katedralnej, a nie osobną ekspozycją zamkową.
Warto wiedzieć
Wysoka Górka znajduje się na Górze Katedralnej w centrum Chełma, w sąsiedztwie bazyliki przy ulicy Lubelskiej 2. Nie jest to zamek posiadający kasy, urządzone komnaty ani wyznaczoną trasę prowadzącą przez zachowane wnętrza. Najlepiej traktować go jako miejsce historyczne, archeologiczne i widokowe.
Na spacer po Górze Katedralnej warto przeznaczyć około godziny. Wycieczkę można połączyć z wejściem na dzwonnicę, zwiedzaniem bazyliki, Muzeum Ziemi Chełmskiej oraz Chełmskich Podziemi Kredowych. Szczególnie muzealna wystawa poświęcona dziejom miasta pomaga zrozumieć znaczenie odkryć dokonanych na Wysokiej Górce.
