Muzeum Mikołaja Reja w Nagłowicach

Dworek Mikołaja Reja w Nagłowicach - śladami ojca polskiej literatury

Dworek Mikołaja Reja w Nagłowicach to jedno z najważniejszych miejsc literackich województwa świętokrzyskiego. Kameralna wystawa, historyczna rezydencja i rozległy park pozwalają poznać zarówno życie jednego z najwybitniejszych twórców polskiego renesansu, jak i dzieje ziemiańskiego majątku przez wieki należącego do kolejnych rodów.

Choć obecny budynek powstał długo po śmierci pisarza, stoi na terenie dóbr związanych z rodziną Rejów już od pierwszej połowy XV wieku. Nagłowice są więc nie tylko miejscem upamiętnienia autora, ale również częścią jego rodzinnego dziedzictwa.

Mikołaj Rej i jego związki z Nagłowicami

Mikołaj Rej urodził się w 1505 roku w Żurawnie pod Haliczem. Był poetą, prozaikiem, dramaturgiem, tłumaczem, właścicielem ziemskim i aktywnym uczestnikiem życia publicznego XVI-wiecznej Rzeczypospolitej. Przydomek „z Nagłowic” nawiązywał do rodzinnej miejscowości rodu Rejów herbu Oksza.

Pisarz przez pewien czas mieszkał w Nagłowicach, które odziedziczył po wuju Piotrze. Później przeniósł się do założonego przez siebie miasteczka Oksza, noszącego dziś nazwę Oksa. Tam wzniósł własny dwór, którego fragment kamiennego nadproża z herbem Oksza można obecnie zobaczyć w nagłowickiej ekspozycji.

Dlaczego Rej jest nazywany ojcem polskiej literatury?

Mikołaj Rej należał do pierwszych wybitnych autorów renesansowych, którzy tworzyli przede wszystkim w języku polskim. W czasach, gdy w nauce, piśmiennictwie i życiu publicznym nadal dominowała łacina, konsekwentnie wykorzystywał język ojczysty w poezji, prozie, dramacie i tekstach religijnych.

Do jego najbardziej znanych utworów należą „Krótka rozprawa między trzema osobami, Panem, Wójtem a Plebanem”, „Żywot człowieka poczciwego”, „Zwierzyniec” i „Postylla”. Twórczość Reja odegrała ważną rolę w rozwoju polskiego języka literackiego, a jego utwory do dziś pozostają cennym źródłem wiedzy o życiu, obyczajach i poglądach szlachty XVI wieku.

Historia dworku w Nagłowicach

Budynek, w którym działa obecnie wystawa, nie jest domem pamiętającym czasy Mikołaja Reja. Jeszcze w połowie XIX wieku stał w tym miejscu wcześniejszy dwór drewniany, wzniesiony dla Kacpra Walewskiego - posła na Sejm Czteroletni i szambelana króla Stanisława Augusta Poniatowskiego.

Obecny murowany dwór powstał najwcześniej po 1862 roku, a najprawdopodobniej po 1878 roku. Jego fundatorem był Józef Kosicki, który przebudował również zaplecze gospodarcze majątku i nadał parkowi charakter naturalistyczno-krajobrazowy.

Od Kosickich do Radziwiłłów

W 1914 roku Kosiccy sprzedali majątek Radziwiłłom. W okresie międzywojennym książę Michał Radziwiłł rozbudował część rezydencjonalną zespołu. W 1938 roku obok dworku wzniesiono obszerny pałac, połączony ze starszym budynkiem parterowym łącznikiem.

Po reformie rolnej z 1945 roku Radziwiłłowie utracili nagłowickie dobra. W budynkach dworu i pałacu urządzono następnie Państwowy Dom Dziecka. Dawny łącznik między obiema częściami rezydencji rozebrano podczas remontu prowadzonego w latach 1985-1987.

Powstanie miejsca pamięci Mikołaja Reja

W 1969 roku, podczas obchodów czterechsetnej rocznicy śmierci pisarza, w dworku urządzono Izbę Pamięci Mikołaja Reja. Przed główną fasadą ustawiono popiersie autora, które do dziś przypomina o jego związkach z Nagłowicami.

Generalny remont dworu i sąsiedniego pałacu przeprowadzono w latach 1985-1987. Kolejne prace rewaloryzacyjne odbywały się w latach 2005-2011, a zabytkowy park i jego cenny drzewostan porządkowano oraz pielęgnowano na początku XXI wieku.

Od 1988 roku w odnowionym dworku funkcjonują biblioteka oraz stała ekspozycja biograficzno-literacka. Obecnie obiektem opiekuje się Samorządowe Centrum Bibliotek i Kultury „Dworek Mikołaja Reja” w Nagłowicach.

Co można zobaczyć w Dworku Mikołaja Reja?

Ekspozycja przedstawia życie pisarza, jego związki z Nagłowicami oraz znaczenie twórczości Reja dla rozwoju polskiej literatury i kultury. Wystawa ma kameralny charakter, dzięki czemu można zwiedzać ją spokojnie i skupić się na prezentowanych materiałach.

Wystawa biograficzno-literacka

Na wystawie można zobaczyć reprodukcje dawnych drzeworytów, portrety pisarza, fragmenty jego utworów oraz informacje o najważniejszych wydarzeniach z jego życia.

W gablotach prezentowane są kopie dokumentów związanych z Rejem, w tym „Listu do sąsiada” oraz jego zeznania podatkowego. Materiały pozwalają spojrzeć na autora nie tylko jako na pisarza, lecz także jako gospodarza, właściciela ziemskiego i uczestnika życia publicznego.

Nadproże z herbem Oksza

Jednym z najciekawszych zabytków jest fragment kamiennego nadproża ozdobionego herbem Oksza. Pochodzi on z dworu wybudowanego przez Mikołaja Reja w dawnej Okszy i został odnaleziony podczas badań archeologicznych.

To szczególnie cenny element ekspozycji, ponieważ stanowi materialną pamiątkę po budowli bezpośrednio związanej z pisarzem.

Zabytkowy park wokół dworku

Dworek otacza rozległy park krajobrazowy, którego obecna forma powstawała przez kilka stuleci. Na początku XIX wieku Maria Walewska urządziła przy wcześniejszym drewnianym dworze park w stylu angielskim. Józef Kosicki przekształcił go później w założenie o bardziej naturalistycznym charakterze.

W parku zachowały się ślady dawnego ogrodu geometrycznego rozplanowanego na tarasach, stawy, aleje kasztanowców i grabów oraz liczne wiekowe drzewa. Szczególnie cenne są pomnikowe dęby, których obwody dochodzą do kilku metrów. Rosną tu również między innymi modrzewie, wiązy, choina kanadyjska, jałowiec wirginijski i rzadko spotykany perukowiec podolski.

Spacer po parku jest dobrym uzupełnieniem zwiedzania. Pozwala odpocząć wśród zieleni, zobaczyć dworek z różnych stron oraz poznać skalę dawnego zespołu rezydencjonalnego.

Dworek na Świętokrzyskim Szlaku Literackim

Nagłowice są jednym z ważniejszych przystanków Świętokrzyskiego Szlaku Literackiego. Trasa prowadzi przez miejsca związane między innymi z Mikołajem Rejem, Stefanem Żeromskim, Henrykiem Sienkiewiczem, Adolfem Dygasińskim, Janem Długoszem i Gustawem Herlingiem-Grudzińskim.

Dworek znajduje się na pętli ponidziańskiej szlaku, obejmującej również Jędrzejów, Pińczów, Busko-Zdrój i Wiślicę. Wizytę w Nagłowicach można połączyć ze zwiedzaniem Muzeum im. Przypkowskich w Jędrzejowie albo pobliskiej Oksy, założonej przez Mikołaja Reja.

Warto wiedzieć przed wizytą

Gdzie znajdują się Nagłowice?

Nagłowice leżą w powiecie jędrzejowskim, około 15 kilometrów od Jędrzejowa, przy drodze krajowej nr 78. Dzięki temu dworek może być przystankiem zarówno podczas zwiedzania zachodniej części województwa świętokrzyskiego, jak i w drodze w kierunku Śląska.

Ile czasu przeznaczyć na zwiedzanie?

Na obejrzenie ekspozycji i spokojny spacer po parku warto przeznaczyć około godziny. Osoby szczególnie zainteresowane twórczością Reja, historią literatury lub dawnymi założeniami dworskimi mogą spędzić tu więcej czasu.

Godziny otwarcia

Godziny zwiedzania zależą od sezonu. W okresie letnim dworek jest zwykle otwarty codziennie, natomiast jesienią i zimą dostępność może być ograniczona. Przed przyjazdem najlepiej sprawdzić aktualne informacje publikowane przez gminę lub zarządcę obiektu.

Udogodnienia

Przy obiekcie dostępny jest parking, a na terenie dworku znajduje się toaleta. Aktualne ceny biletów i możliwość zwiedzania z przewodnikiem warto potwierdzić przed wizytą.

Dlaczego warto odwiedzić Dworek Mikołaja Reja?

Dworek w Nagłowicach pozwala poznać postać autora, który odegrał szczególną rolę w rozwoju polskiego języka literackiego. Nie jest to wielkie muzeum wymagające wielogodzinnego zwiedzania, lecz spokojne, kameralne miejsce, w którym historia literatury łączy się z atmosferą dawnej rezydencji ziemiańskiej.

Wizyta może zainteresować miłośników literatury, historii renesansu, zabytkowych dworów i parków krajobrazowych. Jest również dobrym pomysłem na przystanek podczas rodzinnej wycieczki po okolicach Jędrzejowa i zachodniej części województwa świętokrzyskiego.