Radiostacja Gliwicka

Radiostacja Gliwicka

Radiostacja Gliwicka jest jednym z najcenniejszych zabytków techniki w Polsce i jednym z najbardziej rozpoznawalnych symboli Gliwic. Kompleks tworzą zabytkowy budynek techniczny, dwa dawne budynki mieszkalne przeznaczone dla pracowników oraz monumentalna drewniana wieża antenowa.

Największą atrakcją jest wieża o wysokości około 111 metrów, uznawana za najwyższą drewnianą konstrukcję w Europie. Została wykonana z impregnowanego drewna modrzewiowego, a jej elementy połączono za pomocą tysięcy mosiężnych śrub. Pomimo upływu lat konstrukcja nadal służy celom komunikacyjnym i jest wyposażona w anteny obsługujące różne systemy łączności.

Radiostacja jest znana na całym świecie przede wszystkim ze względu na prowokację gliwicką przeprowadzoną przez niemieckie służby specjalne 31 sierpnia 1939 roku. Sfingowany napad miał zostać wykorzystany przez propagandę III Rzeszy jako jeden z pretekstów do agresji na Polskę.

Historia radiostacji

Pierwsza gliwicka radiostacja rozpoczęła działalność w 1925 roku. Znajdowała się w innej części miasta i dysponowała nadajnikiem o mocy 1,5 kW. Jej antena była rozpięta pomiędzy dwiema stalowymi wieżami o wysokości około 75 metrów.

Dynamiczny rozwój radiofonii oraz potrzeba zwiększenia zasięgu doprowadziły do budowy nowego kompleksu nadawczego. Obecną Radiostację Gliwicką oddano do użytku w 1935 roku. Wyposażono ją w nadajnik o mocy 8 kW oraz pionową antenę umieszczoną wewnątrz drewnianej wieży.

Nowy obiekt retransmitował przede wszystkim audycje rozgłośni we Wrocławiu. Programy lokalne przygotowywano nadal w dawnym studiu radiowym, a następnie przesyłano je przewodem do nowej stacji nadawczej. Radiostacja miała duże znaczenie w niemieckim systemie informacyjnym i propagandowym działającym na pograniczu Górnego Śląska.

Drewniana wieża antenowa

Wieżę zbudowano na planie kwadratu w formie smukłego ostrosłupa o parabolicznie wygiętych krawędziach. Cztery główne słupy konstrukcji zostały osadzone w oddzielnych betonowych fundamentach i nachylone w stronę środka budowli.

Do budowy wykorzystano modrzew syberyjski, odporny na niekorzystne warunki atmosferyczne i szkodniki. Drewniane elementy połączono mosiężnymi śrubami - według materiałów miejskich użyto ich około 16 tysięcy.

Na wieży znajdują się podesty techniczne umieszczone na różnych wysokościach. Zamontowano na niej także kilkadziesiąt anten służących między innymi łączności radiowej, telefonii komórkowej i transmisji danych. Wieża nie jest wyłącznie zabytkiem - pozostaje działającym obiektem infrastruktury komunikacyjnej.

Budynek techniczny

Na osi wieży znajduje się budynek techniczny, w którym obecnie działa oddział Muzeum w Gliwicach. Po jego obu stronach stoją dawne domy mieszkalne przeznaczone pierwotnie dla pracowników stacji i ich rodzin.

Budynki powstały w stylu historyzującego modernizmu. Mają proste elewacje, wysokie czterospadowe dachy oraz układ podporządkowany przede wszystkim funkcjom technicznym i mieszkalnym.

W budynku muzealnym zachowało się oryginalne wyposażenie radiotechniczne. Szczególną uwagę warto zwrócić na salę nadajnika, urządzenia sterujące oraz dawną maszynownię odpowiedzialną za zasilanie stacji.

Prowokacja gliwicka

31 sierpnia 1939 roku grupa niemieckich funkcjonariuszy przebranych za Polaków wtargnęła na teren radiostacji. Akcja została przygotowana przez niemieckie służby specjalne i miała stworzyć wrażenie, że polscy powstańcy zaatakowali niemiecki obiekt nadawczy.

Napastnicy próbowali nadać w języku polskim komunikat informujący o rzekomym zajęciu radiostacji. Nie mogli jednak skorzystać z głównego toru nadawczego, ponieważ w tym miejscu nie znajdowało się studio mikrofonowe. Użyli mikrofonu burzowego, przeznaczonego do lokalnego przekazywania ostrzeżeń pogodowych. Jego zasięg był ograniczony, ale niemieckie media i tak szeroko rozpowszechniły wiadomość o rzekomym polskim ataku.

Prowokacja gliwicka była jednym z kilku sfingowanych incydentów granicznych przygotowanych przez nazistowskie Niemcy. Miały one przedstawiać Polskę jako agresora i propagandowo uzasadnić rozpoczęcie wojny.

Franz Honiok

Z prowokacją gliwicką związana jest postać Franza Honioka - mieszkańca Górnego Śląska, polskiego patrioty i uczestnika III powstania śląskiego.

Niemieckie służby zatrzymały go przed przeprowadzeniem akcji. Podczas napadu został zamordowany, a jego ciało pozostawiono na terenie radiostacji jako rzekomy dowód udziału polskich bojowników w ataku.

Franz Honiok jest często określany jako pierwsza ofiara II wojny światowej. Skwer otaczający Radiostację Gliwicką nosi obecnie jego imię.

Radiostacja po II wojnie światowej

Po zakończeniu wojny radiostacja została przejęta przez polską administrację. Początkowo nadawano z niej program Polskiego Radia Katowice.

W latach 1950-1956 urządzenia wykorzystywano do zagłuszania zachodnich stacji radiowych, między innymi Radia Wolna Europa, Głosu Ameryki i BBC. Radiostacja ponownie stała się wówczas narzędziem działań propagandowych i ograniczania dostępu do informacji.

Od drugiej połowy lat pięćdziesiątych na terenie kompleksu rozpoczęto produkcję urządzeń radiotechnicznych. Działalność techniczna i produkcyjna była prowadzona do lat dziewięćdziesiątych XX wieku.

W 2003 roku miasto Gliwice odkupiło obiekt od Telekomunikacji Polskiej. Radiostację wraz z otaczającym ją terenem przekazano następnie pod opiekę Muzeum w Gliwicach. Oddział muzealny funkcjonuje w tym miejscu od 2008 roku.

Radiostacja jako zabytek techniki

Radiostacja Gliwicka jest wyjątkowo dobrze zachowanym przykładem przedwojennej infrastruktury radiowej. O jej wartości decydują zarówno unikatowa drewniana wieża, jak i zachowane budynki oraz wyposażenie techniczne.

W 2017 roku kompleks został uznany za Pomnik Historii, czyli zabytek o szczególnym znaczeniu dla polskiego dziedzictwa kulturowego. Radiostacja znajduje się również na Szlaku Zabytków Techniki Województwa Śląskiego, należącym do Europejskiego Szlaku Dziedzictwa Przemysłowego.

Co można zobaczyć?

Zwiedzanie odbywa się przede wszystkim wewnątrz budynku technicznego. Ekspozycja przedstawia historię radiofonii, funkcjonowanie stacji nadawczej oraz wydarzenia związane z prowokacją gliwicką.

Podczas wizyty można zobaczyć między innymi:

• oryginalne urządzenia nadawcze,
• szafy sterownicze i aparaturę techniczną,
• wyposażenie dawnej maszynowni,
• elementy systemu zasilania radiostacji,
• historyczne odbiorniki i urządzenia radiowe,
• fotografie i dokumenty archiwalne,
• materiały dotyczące prowokacji gliwickiej,
• informacje o powojennym zagłuszaniu zachodnich rozgłośni,
• drewnianą konstrukcję wieży oglądaną z poziomu terenu.

Wystawa pozwala poznać zarówno rozwój techniki radiowej, jak i polityczne znaczenie radia jako narzędzia informacji, propagandy i dezinformacji.

Czy można wejść na wieżę?

Wieża antenowa nie jest udostępniona turystom do zwiedzania. Jest czynnym obiektem technicznym, a znajdujące się na niej podesty i drabiny przeznaczone są dla uprawnionych pracowników.

Wieżę można dokładnie oglądać z terenu otaczającego muzeum. Jej rozmiary najlepiej widać z większej odległości, szczególnie z alejek prowadzących przez park.

Po zmroku konstrukcja jest podświetlana reflektorami i staje się jednym z najbardziej charakterystycznych elementów nocnej panoramy Gliwic.

Park wokół radiostacji

Radiostację otacza około trzyhektarowy teren zielony. Po rewitalizacji utworzono alejki, miejsca odpoczynku i przestrzeń rekreacyjną, z której korzystają zarówno turyści, jak i mieszkańcy Gliwic.

Park jest dobrym miejscem do oglądania oraz fotografowania wieży. Odbywają się tu również koncerty, pokazy, wydarzenia historyczne, obserwacje astronomiczne i imprezy organizowane w ramach Industriady oraz Nocy Muzeów.

Zwiedzanie parku jest bezpłatne.

Zwiedzanie z dziećmi

Radiostacja może zainteresować starsze dzieci i młodzież, szczególnie osoby ciekawiące się techniką, radiem, historią XX wieku oraz sposobami przekazywania informacji.

Największe wrażenie robi wysokość drewnianej wieży oraz możliwość obejrzenia autentycznych urządzeń nadawczych. Wizyta może być także okazją do rozmowy o wiarygodności informacji, propagandzie i wykorzystywaniu mediów do wpływania na społeczeństwo.

Muzeum organizuje zajęcia edukacyjne i lekcje poświęcone między innymi prowokacji gliwickiej, historii radia oraz wydarzeniom poprzedzającym wybuch II wojny światowej.

Warto wiedzieć

Czas zwiedzania

Na obejrzenie wystawy i zabytkowego wyposażenia warto przeznaczyć około 45-60 minut.

Dodatkowe 30-45 minut można zarezerwować na spacer po parku i dokładne obejrzenie drewnianej wieży z różnych stron.

Zwiedzanie z przewodnikiem lub udział w wydarzeniu tematycznym może potrwać dłużej.

Godziny otwarcia

Poniedziałek: nieczynne
Wtorek: 11:00-16:00
Środa: 11:00-18:00
Czwartek: 11:00-18:00
Piątek: 11:00-16:00
Sobota: 10:00-17:00
Niedziela: 10:00-17:00

Godziny mogą ulegać zmianie podczas świąt, wydarzeń specjalnych albo prac technicznych. Przed przyjazdem warto sprawdzić aktualne komunikaty muzeum.

Ceny biletów

Bilet normalny: 20 zł
Bilet ulgowy: 10 zł
Bilet rodzinny: 30 zł
Bilet grupowy dla grup liczących co najmniej 10 osób: 5 zł za osobę

Dostępny jest również bilet okresowy umożliwiający zwiedzanie wystaw we wszystkich oddziałach Muzeum w Gliwicach przez 10 dni od zakupu:

Bilet okresowy normalny: 40 zł
Bilet okresowy ulgowy: 20 zł

Bezpłatne zwiedzanie

W soboty wstęp do Radiostacji Gliwickiej jest bezpłatny dla wszystkich zwiedzających.

W niedziele rodzice odwiedzający muzeum z dziećmi mogą skorzystać z 50-procentowej zniżki. Uczestnicy wybranych miejskich programów rodzinnych i senioralnych mogą korzystać z dodatkowych ulg.

Zwiedzanie z przewodnikiem

Radiostację można zwiedzać samodzielnie albo z przewodnikiem.

Przewodnik w języku polskim: 70 zł od grupy
Przewodnik w języku angielskim: 250 zł od grupy
Oprowadzanie lub lekcja muzealna dla szkół: 50 zł od grupy

Oprowadzanie poza standardowymi godzinami udostępniania wystaw wymaga rezerwacji i jest objęte wyższą opłatą.

Rezerwacja

Turyści indywidualni mogą zwiedzać wystawę w godzinach otwarcia bez wcześniejszego ustalania terminu.

Rezerwacja jest potrzebna w przypadku grup, oprowadzania z przewodnikiem, lekcji muzealnej lub wizyty poza standardowymi godzinami otwarcia.

Dostępność

Do budynku prowadzą wejścia ze schodami. Od strony rampy można zastosować rozkładaną pochylnię umożliwiającą osobie poruszającej się na wózku wejście do dolnej sali wystawowej, w której odbywają się między innymi wykłady, projekcje i prelekcje.

Pozostałe pomieszczenia ekspozycyjne nie są w pełni dostępne dla osób poruszających się na wózkach. W budynku nie ma windy ani toalety przystosowanej dla osób z niepełnosprawnością ruchową.

Do muzeum można wejść z psem przewodnikiem lub psem asystującym.

Parking

Przy kompleksie znajdują się bezpłatne miejsca parkingowe dla samochodów osobowych i minibusów. W pobliżu przygotowano również miejsce, z którego mogą korzystać autokary.

Liczba miejsc może być ograniczona podczas Industriady, Nocy Muzeów, koncertów i innych dużych wydarzeń odbywających się w parku.

Zwiedzanie ze zwierzętami

Do budynku muzealnego można wejść z psem przewodnikiem lub psem asystującym.

W przypadku innych zwierząt należy stosować się do regulaminu muzeum i zasad obowiązujących na terenie parku.

Fotografowanie

Wieża antenowa jest jednym z najczęściej fotografowanych zabytków Gliwic. Całą konstrukcję najlepiej uchwycić z większej odległości, ponieważ znajduje się bardzo blisko budynku muzeum.

Ciekawe fotografie można wykonać również po zmroku, gdy wieża jest oświetlona. Podczas wydarzeń rocznicowych konstrukcja bywa iluminowana w specjalnych barwach.

Najlepsza pora na wizytę

Radiostację można odwiedzać przez cały rok. Wiosną i latem warto przeznaczyć więcej czasu na spacer po zielonym terenie wokół wieży.

Jesienią i zimą najlepiej przyjechać przed zmrokiem, aby najpierw zobaczyć szczegóły drewnianej konstrukcji w świetle dziennym, a następnie obejrzeć jej wieczorną iluminację.

Wydarzenia specjalne

Na terenie radiostacji organizowane są między innymi:

• Industriada,
• Noc Muzeów,
• wykłady i spotkania historyczne,
• warsztaty radiowe,
• koncerty,
• pokazy i projekcje filmowe,
• obserwacje astronomiczne,
• wydarzenia upamiętniające prowokację gliwicką.

Program zmienia się w ciągu roku, a część wydarzeń wymaga wcześniejszego zapisu.

Co zobaczyć w pobliżu?

Wizytę w Radiostacji Gliwickiej można połączyć ze zwiedzaniem:

• gliwickiego rynku,
• Zamku Piastowskiego,
• Willi Caro,
• Palmiarni Miejskiej,
• Domu Pamięci Żydów Górnośląskich,
• Oddziału Odlewnictwa Artystycznego,
• dawnej Kopalni Gliwice,
• terenów rekreacyjnych wokół Kąpieliska Leśnego,
• zabytków gliwickiej starówki.

Radiostacja znajduje się poza ścisłym centrum, dlatego na połączenie jej z innymi oddziałami Muzeum w Gliwicach warto zarezerwować co najmniej pół dnia.

Dlaczego warto odwiedzić?

Radiostacja Gliwicka łączy historię techniki, architekturę przemysłową i wydarzenia, które poprzedziły wybuch II wojny światowej. Można tu zobaczyć oryginalną aparaturę nadawczą oraz dowiedzieć się, jak radio było wykorzystywane zarówno do przekazywania informacji, jak i prowadzenia propagandy.

Największe wrażenie robi drewniana wieża antenowa - niezwykle smukła, wysoka i nadal wykorzystywana do celów komunikacyjnych. Jej konstrukcja jest wyjątkowym świadectwem możliwości przedwojennej inżynierii.

To interesujące miejsce dla miłośników historii XX wieku, techniki, architektury industrialnej i mniej oczywistych zabytków Górnego Śląska.