Cerkiew św. Michała Archanioła w Brunarach - perła UNESCO w Beskidzie Niskim
Cerkiew św. Michała Archanioła w Brunarach Wyżnych znajduje się w miejscowości Brunary w Beskidzie Niskim. Jest jednym z najcenniejszych zabytków drewnianej architektury sakralnej w Polsce oraz jednym z obiektów wpisanych na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO w ramach zespołu „Drewniane cerkwie w polskim i ukraińskim regionie Karpat”.
Pierwsza cerkiew istniała tutaj już po 1616 roku, gdy we wsi utworzono parafię unicką. Kolejna świątynia powstała w 1653 roku, natomiast obecny obiekt został wzniesiony w XVIII wieku. W latach 1830-1831 przeprowadzono gruntowną przebudowę, która nadała mu obecny wygląd. Powiększono wtedy świątynię, dobudowano nowe prezbiterium oraz zmieniono układ dachów.
Po Akcji „Wisła” w 1947 roku i wysiedleniu ludności łemkowskiej cerkiew przestała pełnić funkcję świątyni greckokatolickiej. W 1951 roku została przejęta przez Kościół rzymskokatolicki i obecnie funkcjonuje jako kościół parafialny pw. Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny.
Architektura cerkwi
Cerkiew w Brunarach reprezentuje charakterystyczny typ zachodniołemkowskiej architektury sakralnej. Jest budowlą drewnianą o konstrukcji zrębowej, krytą gontem i składającą się z kilku połączonych części. Nad przedsionkiem góruje smukła wieża zwieńczona cebulastym hełmem i kutym krzyżem. Podobne kopuły znajdują się nad nawą i prezbiterium.
Mimo przebudowy z XIX wieku świątynia zachowała najważniejsze cechy tradycyjnej cerkwi łemkowskiej, dzięki czemu została uznana za obiekt o wyjątkowej wartości kulturowej.
Wnętrze i zabytkowe wyposażenie
Największym skarbem cerkwi jest barokowy ikonostas z XVIII wieku. W świątyni zachowały się również liczne ikony, zabytkowa ambona oraz ołtarze boczne pochodzące z XVIII stulecia.
Szczególną uwagę zwracają polichromie pokrywające ściany i stropy. Powstawały etapami od końca XVIII do końca XIX wieku. Dominują w nich błękitne barwy oraz motywy winnej latorośli, charakterystyczne dla sztuki cerkiewnej regionu.
Cerkiew na Liście UNESCO
W 2013 roku cerkiew została wpisana na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO wraz z innymi drewnianymi cerkwiami Karpat. Wyróżnienie to przyznano za wyjątkową wartość architektoniczną, historyczną i artystyczną oraz doskonałe zachowanie tradycji budownictwa sakralnego pogranicza polsko-rusińskiego.
Dziś świątynia jest jednym z najważniejszych punktów Małopolskiego Szlaku Architektury Drewnianej i celem licznych wycieczek turystycznych.
Legendy związane z cerkwią
Święty Michał - opiekun doliny
Według miejscowych opowieści patron świątyni, św. Michał Archanioł, miał wielokrotnie chronić mieszkańców przed nieszczęściami. W dawnych czasach wierzono, że burze omijają cerkiew dzięki jego opiece.
Tajemnicze światła nad wzgórzem
Starsze pokolenia mieszkańców wspominały o niezwykłych światłach pojawiających się nocą w pobliżu świątyni. Uważano je za znak obecności dusz dawnych mieszkańców Łemkowszczyzny modlących się za swoje rodzinne strony.
Ukryte ikony
Według lokalnych przekazów część cennych ikon została ukryta przez mieszkańców przed wojenną zawieruchą. Niektóre z nich miały zostać odnalezione po latach, inne do dziś pozostają nieodkrytą tajemnicą regionu.
Warto wiedzieć - informacje dla turysty
Lokalizacja
Cerkiew znajduje się w miejscowości Brunary, około 10 km od Uście Gorlickie, 20 km od Gorlice i niedaleko granicy ze Słowacją.
Zwiedzanie
- świątynia jest udostępniana turystom przez większą część roku,
- w sezonie letnim obowiązują regularne godziny zwiedzania,
- poza sezonem warto wcześniej skontaktować się z parafią,
- możliwe jest zwiedzanie z przewodnikiem,
- należy pamiętać o odpowiednim stroju podczas wizyty.
Największe atrakcje
- obiekt UNESCO,
- XVIII-wieczny ikonostas,
- bogate polichromie,
- tradycyjna architektura łemkowska,
- zabytkowe wyposażenie wnętrza,
- malownicze położenie w Beskidzie Niskim.
Co warto zobaczyć w pobliżu?
W okolicy warto odwiedzić:
- Cerkiew św. Paraskewy w Kwiatoniu,
- Magurski Park Narodowy,
- Cerkiew Opieki Matki Bożej w Owczarach,
- Skansen Wsi Pogórzańskiej im. prof. Romana Reinfussa,
- Gorlice.
Ile czasu przeznaczyć?
Na zwiedzanie cerkwi i jej otoczenia warto przeznaczyć około 45-90 minut. Miłośnicy architektury drewnianej i fotografii mogą spędzić tutaj znacznie więcej czasu.
Dlaczego warto odwiedzić cerkiew w Brunarach?
Cerkiew św. Michała Archanioła w Brunarach to jeden z najpiękniejszych zabytków Łemkowszczyzny. Zachwyca wyjątkową architekturą, bezcennym wyposażeniem i niezwykłą atmosferą dawnego pogranicza kultur. Wpis na Listę UNESCO potwierdza jej wyjątkowe znaczenie nie tylko dla Polski, ale również dla światowego dziedzictwa kulturowego.
