Piramida w Zagórzanach - niezwykłe mauzoleum rodziny Skrzyńskich
Piramida w Zagórzanach to jeden z najbardziej nietypowych grobowców w Polsce. Kamienne mauzoleum znajduje się niedaleko Gorlic, w sąsiedztwie dawnego zespołu pałacowego Skrzyńskich i siedziby Nadleśnictwa Gorlice. Budowla ma około 10 metrów wysokości, a szerokość jej podstawy wynosi około 12 metrów. Z bryły piramidy wyrasta monumentalny krzyż z figurą ukrzyżowanego Chrystusa.
Ukryty wśród drzew grobowiec przyciąga miłośników historii, architektury i tajemniczych miejsc. Połączenie formy inspirowanej starożytnym Egiptem z chrześcijańskim krucyfiksem sprawia, że mauzoleum nie przypomina żadnej typowej kaplicy cmentarnej.
Historia piramidy w Zagórzanach
Mauzoleum najczęściej datowane jest na 1931 rok. Miało powstać na zamówienie hrabiego Aleksandra Skrzyńskiego jako rodzinne miejsce pochówku przedstawicieli rodów Skrzyńskich i Sobańskich. Rok budowy zbiegł się ze śmiercią fundatora, który zginął 25 września 1931 roku wskutek obrażeń odniesionych w wypadku samochodowym.
Aleksander Skrzyński został początkowo pochowany przy kościele w Kobylance. W 1932 roku jego szczątki przeniesiono do rodzinnego mauzoleum w Zagórzanach. Do grobowca sprowadzono również szczątki jego rodziców - Adama i Oktawii Skrzyńskich.
Aleksander Skrzyński - premier i dyplomata II Rzeczypospolitej
Aleksander Józef Skrzyński urodził się w 1882 roku w Zagórzanach. Był prawnikiem, dyplomatą i politykiem, a także jednym z najważniejszych twórców polskiej polityki zagranicznej w okresie międzywojennym.
Dwukrotnie kierował Ministerstwem Spraw Zagranicznych, a od listopada 1925 do maja 1926 roku stał na czele polskiego rządu. Po zakończeniu kariery politycznej powrócił do rodzinnych dóbr na ziemi gorlickiej.
Rodzina związana z przemysłem naftowym
W mauzoleum spoczywa również Adam Skrzyński, ojciec Aleksandra. Był właścicielem dóbr w Zagórzanach oraz przedsiębiorcą związanym z rozwijającym się w okolicach Gorlic przemysłem naftowym. Należała do niego między innymi rafineria w pobliskiej Libuszy.
Rodzina Skrzyńskich odegrała znaczącą rolę w życiu gospodarczym i politycznym dawnej Galicji. Zagórzany stały się ich główną siedzibą, a pałac, park oraz rodzinny grobowiec przypominają o historii jednego z najważniejszych rodów ziemi gorlickiej.
Kto spoczywa w mauzoleum Skrzyńskich?
W grobowcu pochowano sześć osób związanych z rodzinami Skrzyńskich i Sobańskich:
- Adama Skrzyńskiego,
- Oktawię ze Skrzyńskich,
- Aleksandra Józefa Skrzyńskiego,
- Adama Sobańskiego,
- Marię ze Skrzyńskich Sobańską,
- Aleksandra Marię Sobańskiego.
Nazwiska pochowanych można odczytać na tablicy widocznej za kratą zabezpieczającą wejście do mauzoleum.
Architektura inspirowana piramidą Cheopsa
Grobowiec jest często opisywany jako pomniejszona wersja piramidy Cheopsa. Nie stanowi jednak jej dokładnej kopii. Ma inne proporcje, a jego najbardziej charakterystycznym elementem jest potężny krzyż wyrastający ponad kamienne ściany.
Połączenie piramidy, będącej od starożytności symbolem wieczności, z chrześcijańskim krucyfiksem można interpretować jako zestawienie dawnych wyobrażeń o życiu pozagrobowym z wiarą chrześcijańską.
Wejście umieszczono w dolnej części budowli i zamknięto metalową kratą. Wnętrze nie jest obecnie udostępnione zwiedzającym, ale przez zabezpieczenie można zobaczyć tablicę poświęconą pochowanym członkom rodziny.
Kto zaprojektował piramidę?
Projekt mauzoleum jest powszechnie przypisywany Teodorowi Marianowi Talowskiemu - jednemu z najbardziej oryginalnych polskich architektów przełomu XIX i XX wieku. Informacja ta budzi jednak wątpliwości chronologiczne, ponieważ Talowski zmarł w 1910 roku, natomiast budowę piramidy zazwyczaj datuje się na 1931 rok.
Możliwe, że wykorzystano znacznie starszy projekt przygotowany jeszcze za życia architekta albo że grobowiec powstał wcześniej, niż podają najpopularniejsze opracowania. Brak jednoznacznej dokumentacji sprawia, że autorstwo i dokładny czas powstania budowli pozostają częściowo niewyjaśnione.
Krzyż widoczny na przedwojennych fotografiach
W niektórych opisach można spotkać informację, że krzyż został dobudowany dopiero po II wojnie światowej. Zachowane zdjęcie archiwalne z 1932 roku przedstawia jednak piramidę już z monumentalnym krucyfiksem. Fotografia została wykonana podczas uroczystości przeniesienia szczątków Aleksandra Skrzyńskiego do rodzinnego grobowca.
Oznacza to, że krzyż był częścią kompozycji mauzoleum najpóźniej rok po zakończeniu jego budowy.
Legenda o wiecznym świetle
Z piramidą związana jest lokalna opowieść o Aleksandrze Skrzyńskim, który miał obawiać się ciemności. Według legendy hrabia rzekomo opłacił z góry energię elektryczną na wiele lat, aby wewnątrz jego grobowca stale paliło się światło.
Historia ta nie została potwierdzona w dokumentach i należy traktować ją jako miejscową legendę, wzmacniającą tajemniczy charakter mauzoleum.
Jak dotrzeć do Piramidy Skrzyńskich?
Piramida znajduje się w Zagórzanach, w pobliżu drogi wojewódzkiej nr 979 oraz zabudowań Nadleśnictwa Gorlice. Jadąc z Gorlic drogą krajową nr 28 w kierunku Biecza, należy w Zagórzanach skręcić w stronę Moszczenicy.
Przy piramidzie znajduje się niewielkie miejsce postoju dla samochodów oraz podstawowa infrastruktura umożliwiająca odpoczynek. Od parkingu do mauzoleum prowadzi krótka alejka.
Warto wiedzieć
- Oglądanie piramidy z zewnątrz jest bezpłatne.
- Mauzoleum ma około 10 metrów wysokości.
- Wewnątrz spoczywa sześć osób z rodzin Skrzyńskich i Sobańskich.
- Wejście do komory grobowej jest zamknięte kratą.
- Przy obiekcie przygotowano niewielki parking i miejsce odpoczynku.
- Piramida stoi na terenie zielonym, dlatego po opadach alejki mogą być mokre.
- Obiekt jest miejscem pochówku - podczas wizyty należy zachować ciszę i uszanować jego sepulkralny charakter.
Co zobaczyć w okolicy?
Najważniejszym zabytkiem w pobliżu jest neogotycki pałac Skrzyńskich w Zagórzanach, wzniesiony w XIX wieku według projektu Franciszka Marii Lanciego. Choć rezydencja przez lata pozostawała w złym stanie, stanowi ważny element historii miejscowości i dawnego majątku.
Wycieczkę można również połączyć ze zwiedzaniem Gorlic, nazywanych kolebką przemysłu naftowego, skansenu przemysłu naftowego w Sękowej lub zabytków pobliskiego Biecza.
Dlaczego warto zobaczyć piramidę w Zagórzanach?
Piramida w Zagórzanach łączy historię wpływowej rodziny, dzieje polskiej dyplomacji oraz tradycje przemysłu naftowego ziemi gorlickiej. Nietypowa kamienna bryła zwieńczona monumentalnym krucyfiksem tworzy wyjątkowy przykład architektury grobowej.
To interesujący cel krótkiej wycieczki dla osób poszukujących mniej znanych zabytków Małopolski. Tajemnice dotyczące daty budowy i autorstwa projektu dodatkowo sprawiają, że mauzoleum Skrzyńskich pozostaje jednym z najbardziej zagadkowych obiektów w okolicach Gorlic.
