Archikatedra Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny w Gnieźnie to obiekt o randze światowej, będący kluczowym punktem na Szlaku Piastowskim i duchową kolebką Polski.
Historia i znaczenie państwowe
Historia katedry nierozerwalnie wiąże się z początkami chrześcijaństwa w Polsce:
-
X wiek: Mieszko I wzniósł tu pierwszą świątynię (rotundę), w której później pochowano jego żonę, Dobrawę.
-
Rok 1000: Odbył się tu słynny Zjazd Gnieźnieński z udziałem cesarza Ottona III i Bolesława Chrobrego. Utworzono wtedy pierwszą metropolię kościelną w Polsce.
-
Miejsce koronacji: Gniezno było „miastem koronacyjnym". W katedrze odbyło się pięć koronacji królewskich: Bolesława Chrobrego (1025), Mieszka II (1025), Bolesława Śmiałego (1076), Przemysła II (1295) oraz Wacława II (1300).
-
Godność Prymasa: Od 1417 roku każdorazowy arcybiskup gnieźnieński nosi tytuł Prymasa Polski, co czyni tę katedrę jego główną siedzibą.
Architektura i ewolucja stylu
Obecna bryła katedry pochodzi z XIV i XV wieku i jest utrzymana w stylu gotyku ceglanego. Świątynia jest trójnawową bazyliką otoczoną wieńcem kaplic bocznych.
-
Wieże: Fasada frontowa posiada dwie potężne wieże zwieńczone barokowymi hełmami, które dominują nad panoramą miasta.
-
Wnętrze: Po pożarze w 1945 roku przywrócono katedrze surowy, gotycki wygląd, usuwając wiele późniejszych barokowych naleciałości.
Najcenniejsze zabytki i skarby
Wewnątrz Archikatedry znajdują się obiekty o bezcennej wartości historycznej:
-
Drzwi Gnieźnieńskie: Unikatowy zabytek sztuki romańskiej z ok. 1175 roku. Odlane z brązu, przedstawiają w 18 kwaterach sceny z życia i męczeńskiej śmierci św. Wojciecha. To jeden z najważniejszych przykładów odlewnictwa średniowiecznej Europy.
-
Konfesja św. Wojciecha: Srebrny relikwiarz w kształcie trumienki, spoczywający pod barokowym baldachimem. Zawiera szczątki patrona Polski. Trumienka ozdobiona jest cyklem płaskorzeźb przedstawiających sceny z życia świętego.
-
Płyta nagrobna Zbigniewa Oleśnickiego: Wykonana przez samego Wita Stwosza z czerwonego marmuru węgierskiego.
-
Podziemia: Udostępnione dla zwiedzających, skrywają pozostałości najstarszych budowli z czasów Mieszka I, fragmenty murów romańskich oraz napisy nagrobne z ok. 1006 roku (prawdopodobnie najstarsze w Polsce).
Skarbiec Katedralny
Gnieźnieński skarbiec jest uznawany za jeden z najbogatszych w kraju (zaraz po jasnogórskim i wawelskim). Przechowuje się w nim m.in. Kielich św. Wojciecha (wykonany z agatu) oraz liczne bezcenne monstrancje, relikwiarze i paramenty liturgiczne ofiarowane przez królów i prymasów.
Znaczenie współczesne
Archikatedra pozostaje żywym centrum kultu. Od 1997 roku (tysiąclecie śmierci św. Wojciecha) Gniezno regularnie gości głowy państw europejskich podczas zjazdów gnieźnieńskich, nawiązujących do tradycji dialogu między Wschodem a Zachodem.
