Kaplica w Jaszczurówce

Kaplica Najświętszego Serca Pana Jezusa w Jaszczurówce

Kaplica w Jaszczurówce jest jednym z najpiękniejszych i najbardziej rozpoznawalnych zabytków Zakopanego. Niewielka drewniana świątynia została zaprojektowana przez Stanisława Witkiewicza i należy do najważniejszych przykładów stylu zakopiańskiego w architekturze sakralnej.

Budowla stoi na zalesionym stoku, przy historycznej drodze prowadzącej z Zakopanego w stronę Morskiego Oka. Wysoka kamienna podmurówka, drewniane podcienia, stromy dach kryty gontem oraz bogato rzeźbione detale sprawiają, że kaplica przypomina połączenie góralskiej chałupy z niewielkim kościołem.

Kaplica jest czynnym miejscem kultu. Odprawiane są w niej msze i nabożeństwa, a poza ich czasem świątynię można oglądać jako zabytek architektury. Podczas wizyty należy zachować ciszę i pamiętać o religijnym charakterze obiektu.

Historia Jaszczurówki

Nazwa Jaszczurówka pochodzi od salamander plamistych, które dawniej licznie występowały w tej okolicy. Górale nazywali je „jaszczurami”. Miejsce było znane również ze źródeł cieplicowych, nad którymi rozwinęło się niewielkie uzdrowisko i kąpielisko odwiedzane przez mieszkańców oraz turystów.

Na początku XX wieku tereny Jaszczurówki należały do rodziny Uznańskich, związanej z Poroninem i Szaflarami. Rodzina postanowiła ufundować kaplicę, która miała służyć zarówno jej członkom, jak i mieszkańcom okolicznych miejscowości oraz turystom podróżującym w stronę Tatr.

Fundacja rodziny Uznańskich

Inicjatorem budowy był Adam Uznański. Po jego śmierci w 1903 roku realizacją ostatniej woli ojca zajął się syn Witold Uznański. Wiosną 1904 roku zamówił projekt u Stanisława Witkiewicza.

Zgody na rozpoczęcie budowy udzielił w lipcu 1904 roku kardynał Jan Puzyna. Prace wykonywali miejscowi cieśle i rzemieślnicy, a nadzór nad nimi sprawował inżynier Aurelian Blacha. Kaplicę poświęcono w 1907 roku. Pierwszą uroczystością religijną, która się w niej odbyła, był chrzest Marii Uznańskiej.

Wyposażenie świątyni uzupełniano przez kolejne dziesięciolecia. Dlatego nie wszystkie elementy widoczne obecnie we wnętrzu pochodzą z pierwotnego projektu Witkiewicza.

Stanisław Witkiewicz

Stanisław Witkiewicz był malarzem, pisarzem, krytykiem sztuki i twórcą stylu zakopiańskiego. Poszukiwał formy architektonicznej, którą można byłoby uznać za rodzimy polski styl narodowy.

Inspirację znalazł w tradycyjnym budownictwie i zdobnictwie górali podhalańskich. W swoich projektach łączył konstrukcje znane z góralskich chałup z potrzebami nowoczesnych willi, pensjonatów i obiektów sakralnych.

Kaplica w Jaszczurówce należy do późnych zakopiańskich realizacji Witkiewicza. Jest szczególnie cenna, ponieważ pokazuje, jak wypracowane przez niego rozwiązania można było zastosować w niewielkiej budowli religijnej.

Styl zakopiański

Styl zakopiański ukształtował się pod koniec XIX wieku. Wykorzystywał elementy tradycyjnego budownictwa podhalańskiego, takie jak drewniana konstrukcja zrębowa, kamienne podmurówki, strome dachy kryte gontem, rzeźbione belki, dekoracyjne szczyty oraz motywy roślinne i geometryczne.

W kaplicy można rozpoznać między innymi:

• wysoką kamienną podmurówkę,
• ściany wykonane w konstrukcji zrębowej,
• strome dachy kryte gontem,
• szerokie okapy chroniące ściany przed opadami,
• zewnętrzne galerie i podcienia,
• dekoracyjne pazdury,
• motywy nazywane „słoneckami”,
• rzeźbione odrzwia,
• ozdobne drzwi klepkowe,
• kołkowania i snycerskie ryty,
• drewnianą sygnaturkę nad dachem.

Styl nie był prostym kopiowaniem góralskiej chałupy. Witkiewicz rozwijał tradycyjne rozwiązania i dostosowywał je do nowych funkcji, tworząc spójną architekturę obejmującą zarówno bryłę budynku, jak i wyposażenie wnętrza.

Architektura kaplicy

Kaplica jest budowlą jednonawową z mniejszym i węższym prezbiterium skierowanym na wschód. Przy styku nawy i prezbiterium znajduje się zakrystia. Świątynię osadzono na kamiennej podmurówce, której arkadowe otwory nadają całej bryle lekkości.

Nawę oraz prezbiterium przykrywają osobne dachy. Wyższy dach nawy zwieńczono czworoboczną sygnaturką z niewielkim metalowym krzyżem. Od strony południowej i zachodniej budynek otacza zadaszona galeria, przypominająca podcienia tradycyjnego domu góralskiego.

Do głównego wejścia prowadzą drewniane schody. Nad nimi, w niewielkim szczycie, umieszczono figurę Chrystusa Frasobliwego. Postać siedzącego Chrystusa, pogrążonego w zadumie, należy do motywów często występujących w polskiej sztuce ludowej.

Drewniane detale

Jedną z największych wartości kaplicy jest bogactwo dekoracji snycerskiej. Ozdoby nie mają charakteru przypadkowego - tworzą jednolity system obejmujący drzwi, belki, ramy okienne, szczyty, podcienia i elementy wyposażenia.

Warto zwrócić uwagę na oryginalne drzwi prowadzące do świątyni i zakrystii. Zachowały się w nich dawne klamki, zawiasy, układ desek oraz ryte dekoracje. Wewnątrz widoczne są profilowane i rzeźbione belki stropowe, sosręby oraz łuk tęczowy stylizowany na konstrukcję góralskiej chałupy.

Elementy dekoracyjne odwołują się do motywów występujących w podhalańskim zdobnictwie, ale zostały opracowane w bardziej rozbudowanej i reprezentacyjnej formie.

Wnętrze kaplicy

Wnętrze jest niewielkie, proste i utrzymane niemal w całości w drewnie. Nie zastosowano tutaj monumentalnych, złoconych dekoracji charakterystycznych dla wielu zabytkowych kościołów.

Witkiewicz chciał, aby główny ołtarz przypominał góralską chatę. Jego architektoniczną formę zaprojektował prawdopodobnie Aurelian Blacha, który nadzorował budowę kaplicy. Centralne miejsce zajmuje przedstawienie Najświętszego Serca Pana Jezusa.

Naturalne drewno, kamienna podmurówka, niewielkie okna i stromy dach tworzą spokojną, kameralną przestrzeń. Szczególnie efektownie wnętrze prezentuje się, gdy przez kolorowe witraże wpada światło.

Witraże

Po obu stronach ołtarza głównego znajdują się witraże zaprojektowane przez Stanisława Witkiewicza.

Jeden przedstawia Matkę Bożą Częstochowską oraz Orła Białego w koronie. Drugi ukazuje Matkę Bożą Ostrobramską i litewską Pogoń. Zestawienie obu wizerunków i herbów nawiązuje do wspólnej historii Polski i Litwy.

Witraże mają zarówno znaczenie religijne, jak i patriotyczne. Podkreślają, że styl zakopiański był przez Witkiewicza rozumiany nie tylko jako regionalna moda, ale także jako element polskiej kultury narodowej rozwijanej w czasach zaborów.

Wyposażenie dodane po II wojnie światowej

Pierwotne wyposażenie było znacznie skromniejsze niż obecnie. W latach pięćdziesiątych XX wieku kaplica otrzymała malowane na szkle stacje Drogi Krzyżowej autorstwa Józefa Jana Jachymiaka.

W tym samym okresie pojawiły się dwa drewniane ołtarze boczne z przedstawieniami Matki Bożej z Dzieciątkiem i św. Józefa. W kolejnych latach uzupełniano również dekorację ołtarza głównego. W 1980 roku Zenon Michalik wykonał figury św. Antoniego i św. Jana Chrzciciela.

Dodatki zachowują charakter podhalańskiej sztuki ludowej i nie konkurują z prostotą pierwotnej architektury.

Droga Krzyżowa malowana na szkle

Stacje Drogi Krzyżowej zostały wykonane w technice tradycyjnego podhalańskiego malarstwa na szkle. Obraz powstaje po odwrotnej stronie szklanej tafli, dlatego artysta musi najpierw namalować detale, które w zwykłym obrazie zostałyby wykonane na końcu.

Barwne sceny dobrze wpisują się w drewniane wnętrze i nawiązują do dawnych obrazów religijnych wieszanych w góralskich domach. Takie przedstawienia pełniły nie tylko funkcję dekoracyjną, ale przede wszystkim religijną i ochronną.

Galeria Religijnej Sztuki Ludowej

W podziemiach kaplicy działa Galeria Religijnej Sztuki Ludowej im. Jana Pawła II. Powstała w 1988 roku z inicjatywy kleryków Zgromadzenia Księży Marianów.

W galerii organizowane są sezonowe wystawy malarstwa na szkle, na których prezentowane są prace artystów związanych z Podhalem i innymi regionami Karpat. Tematy ekspozycji dotyczą zazwyczaj postaci świętych, scen biblijnych, życia Chrystusa i Matki Bożej oraz lokalnej religijności.

Wystawy nie są stałym elementem dostępnym przez cały rok. Ich terminy i godziny otwarcia zmieniają się w kolejnych sezonach, dlatego przed wizytą należy sprawdzić aktualny program. Oficjalna strona galerii nie opublikowała jeszcze informacji o wystawie na lato 2026.

Prace konserwatorskie

Drewniana kaplica wymaga regularnej ochrony przed wilgocią, śniegiem, wiatrem, owadami i naturalnym starzeniem materiału.

Prace remontowe prowadzono między innymi w latach sześćdziesiątych i siedemdziesiątych XX wieku. Naprawiano podcienia i schody oraz wymieniano zniszczone gonty. Kompleksowe prace konserwatorskie przeprowadzono w latach 1978-1981 oraz ponownie w latach 2007-2008.

Dzięki remontom zachowano nie tylko bryłę świątyni, ale również wiele oryginalnych elementów drewnianego wyposażenia, stolarki i dekoracji snycerskiej.

Szlak Architektury Drewnianej

Kaplica jest jednym z obiektów Małopolskiego Szlaku Architektury Drewnianej. Szlak obejmuje zabytkowe kościoły, cerkwie, dwory, wille, skanseny i drewnianą zabudowę mieszkalną.

W Zakopanem i okolicach można odnaleźć wiele innych realizacji związanych ze stylem zakopiańskim. Porównanie ich z kaplicą pozwala zauważyć, jak te same motywy stosowano w budynkach mieszkalnych, muzealnych i religijnych.

Zwiedzanie z dziećmi

Kaplica może być ciekawym przystankiem podczas rodzinnego spaceru lub wycieczki w Tatry. Wizyta nie trwa długo, a bogato rzeźbione detale, kolorowe witraże i drewniane wnętrze są łatwe do zauważenia również dla młodszych dzieci.

Podczas oglądania można wspólnie poszukać:

• figury Chrystusa Frasobliwego,
• motywów „wschodzącego słoneczka”,
• rzeźbionych drzwi,
• Orła Białego na witrażu,
• litewskiej Pogoni,
• obrazów Drogi Krzyżowej malowanych na szkle,
• drewnianej sygnaturki,
• gontów pokrywających dach.

Dzieci powinny zachowywać ciszę i nie dotykać ołtarzy, rzeźb, witraży ani innych elementów zabytkowego wyposażenia.

Warto wiedzieć

Charakter obiektu

Kaplica jest czynnym kościołem filialnym parafii Miłosierdzia Bożego na Cyrhli. Nie działa jak muzeum z kasą, szatnią i wyznaczoną trasą zwiedzania.

Wnętrze można oglądać, gdy świątynia jest udostępniona i nie odbywa się nabożeństwo, uroczystość rodzinna ani przygotowanie liturgiczne.

Czas zwiedzania

Na obejrzenie kaplicy z zewnątrz i krótką wizytę we wnętrzu wystarczy około 20-30 minut.

Osoby zainteresowane architekturą, rzeźbionymi detalami i witrażami mogą przeznaczyć około 45 minut. W czasie sezonowej wystawy malarstwa na szkle wizyta może potrwać około godziny.

Godziny zwiedzania

Kaplica jest udostępniana turystom, jednak jej oficjalna strona nie podaje stałych, całorocznych godzin otwarcia wnętrza. Dostęp może zależeć od nabożeństw, uroczystości, prac porządkowych i obecności opiekuna.

Najlepiej przyjechać w ciągu dnia. Nie należy planować zwiedzania bezpośrednio przed mszą ani w jej trakcie.

Msze święte

Według aktualnego harmonogramu msze odprawiane są:

W niedziele przez cały rok: 10:00

Od 1 maja do 31 października:

• w dni powszednie o 17:00,
• w niedziele dodatkowo o 17:00.

Spowiedź jest możliwa podczas każdej mszy. Terminy nabożeństw i uroczystości mogą się zmieniać, dlatego aktualne informacje należy sprawdzić przed przyjazdem.

Ceny biletów

Kaplica nie prowadzi regularnej sprzedaży biletów. Oglądanie zabytku nie jest objęte stałym cennikiem muzealnym.

Sezonowe wystawy w podziemiach były w poprzednich latach udostępniane bezpłatnie, lecz zasady kolejnych edycji należy każdorazowo sprawdzić w aktualnym programie.

Zasady zachowania

Podczas wizyty należy:

• zachować ciszę,
• wyłączyć dźwięk w telefonie,
• zdjąć nakrycie głowy,
• nie spożywać posiłków,
• nie dotykać wyposażenia,
• nie wchodzić do prezbiterium,
• nie przeszkadzać osobom modlącym się,
• przerwać zwiedzanie przed rozpoczęciem nabożeństwa.

Kaplica jest miejscem kultu, dlatego pierwszeństwo mają osoby uczestniczące w liturgii i modlitwie.

Fotografowanie

Amatorskie fotografowanie może być możliwe, o ile nie zakłóca nabożeństwa i nie zostało ograniczone przez opiekunów świątyni.

Nie należy używać lampy błyskowej, statywu ani dodatkowego oświetlenia bez zgody. Profesjonalne sesje, zdjęcia ślubne i materiały komercyjne wymagają wcześniejszego uzgodnienia.

Dostępność

Kaplica stoi na wysokiej kamiennej podmurówce. Do głównego wejścia prowadzą drewniane schody, dlatego samodzielne wejście osoby poruszającej się na wózku może być niemożliwe.

Zabytkowy charakter budynku ogranicza możliwość wprowadzenia współczesnych pochylni i innych stałych udogodnień. Otoczenie i bryłę kaplicy można oglądać z poziomu terenu przy drodze.

Wózek dziecięcy

Wózek najlepiej pozostawić przed schodami, w miejscu, w którym nie będzie blokował wejścia ani przejścia wokół kaplicy.

Ze względu na niewielkie wnętrze i schody wygodniejszym rozwiązaniem dla rodziców z małym dzieckiem może być nosidło.

Parking

W pobliżu kaplicy znajdują się miejsca umożliwiające krótkie pozostawienie samochodu, ale ich liczba jest ograniczona. W sezonie wakacyjnym, zimowym i podczas nabożeństw wolne miejsce może być trudne do znalezienia.

Należy parkować wyłącznie w miejscach dozwolonych i nie zatrzymywać pojazdu na jezdni, zakręcie ani przed wejściem do świątyni.

Dojazd komunikacją publiczną

Kaplica znajduje się przy trasie prowadzącej z Zakopanego w kierunku Cyrhli, Palenicy Białczańskiej i Morskiego Oka. W pobliżu kursują autobusy i busy, ale numery linii oraz rozkłady mogą się zmieniać sezonowo.

Przed wyjazdem warto sprawdzić aktualne połączenia i upewnić się, przy którym przystanku należy wysiąść.

Ubiór

Strój powinien odpowiadać charakterowi miejsca sakralnego. Nawet latem warto zabrać dodatkową warstwę odzieży, ponieważ w drewnianym wnętrzu może być chłodniej niż na zewnątrz.

Zimą schody i teren wokół kaplicy mogą być oblodzone. Najlepsze będą buty z podeszwą zapewniającą dobrą przyczepność.

Najlepsza pora na wizytę

Kaplica jest atrakcyjna przez cały rok.

Wiosną i latem otacza ją intensywna zieleń. Jesienią drewniana bryła dobrze komponuje się z kolorowym lasem, natomiast zimą gontowy dach i kamienna podmurówka szczególnie efektownie wyglądają pod śniegiem.

Do oglądania rzeźbionych detali najlepsze jest światło dzienne. Osoby chcące zobaczyć wnętrze powinny unikać czasu bezpośrednio poprzedzającego nabożeństwo.

Połączenie z wycieczką pieszą

Około 250 metrów od kaplicy znajduje się wylot Doliny Olczyskiej, skąd można wyruszyć na szlaki Tatrzańskiego Parku Narodowego. Dzięki temu wizytę łatwo połączyć ze spacerem w stronę Polany Olczyskiej, Wielkiego Kopieńca lub Nosala.

Przed wejściem na teren parku należy sprawdzić warunki pogodowe, komunikaty Tatrzańskiego Parku Narodowego i czas przejścia wybranej trasy.

Co zobaczyć w pobliżu?

Wizytę w kaplicy można połączyć z odwiedzeniem:

• Doliny Olczyskiej,
• Polany Olczyskiej,
• Wielkiego Kopieńca,
• Polany Kopieniec,
• Nosala,
• Toporowej Cyrhli,
• Kuźnic,
• Centrum Edukacji Przyrodniczej Tatrzańskiego Parku Narodowego,
• Wielkiej Krokwi,
• innych zabytków stylu zakopiańskiego.

Kaplica jest dobrym przystankiem podczas wycieczki prowadzącej z centrum Zakopanego w stronę wschodniej części miasta i szlaków reglowych.

Dlaczego warto odwiedzić?

Kaplica w Jaszczurówce jest jednym z najpełniejszych przykładów stylu zakopiańskiego. Architektura, rzeźbione detale, ołtarze, witraże i malowane na szkle stacje Drogi Krzyżowej tworzą spójną całość inspirowaną kulturą Podhala.

Miejsce pozwala poznać twórczość Stanisława Witkiewicza i zrozumieć, dlaczego styl zakopiański był traktowany nie tylko jako regionalna forma architektury, lecz także jako próba stworzenia polskiego stylu narodowego.

Dużym atutem jest położenie blisko wejścia do Doliny Olczyskiej. Krótkie zwiedzanie można więc łatwo połączyć ze spacerem, wycieczką górską albo poznawaniem innych zabytków drewnianej architektury Zakopanego.