Pałac Ostrowskich

Pałac Ostrowskich w Tomaszowie Mazowieckim - rezydencja rodziny związanej z narodzinami miasta

Pałac Ostrowskich jest jednym z najważniejszych zabytków Tomaszowa Mazowieckiego i miejscem wyjątkowo silnie związanym z początkami miasta. XIX-wieczna rezydencja należała do rodziny Ostrowskich, która rozwijała miejscowy przemysł i doprowadziła do nadania Tomaszowowi praw miejskich.

Obecnie w pałacu działa Muzeum w Tomaszowie Mazowieckim im. Antoniego hr. Ostrowskiego, prezentujące historię miasta i regionu, archeologię, kulturę ludową, sztukę oraz przyrodę środkowego Nadpilicza.

Co warto zobaczyć?

Muzeum posiada pięć głównych ekspozycji stałych:

• historyczną, poświęconą rozwojowi Tomaszowa i miejscowego przemysłu,
• etnograficzną, pokazującą życie mieszkańców okolicznych wsi,
• archeologiczną, dotyczącą pradziejów regionu,
• przyrodniczą, prezentującą faunę środkowego Nadpilicza,
• wystawę sztuki urządzoną w części dawnej rezydencji.

Warto przyjrzeć się również samej architekturze pałacu - charakterystycznej wieży, dawnej oranżerii i nieregularnej bryle będącej rezultatem kolejnych etapów rozbudowy.

Historia w skrócie

Początki Tomaszowa są związane z rodziną Ostrowskich. Tomasz Ostrowski kupił dobra ujezdzkie w 1786 roku, a dwa lata później uruchomił na terenie dzisiejszego miasta zakład hutniczy. Wokół niego rozwinęła się osada nazywana Kuźnicami Tomaszowskimi.

W 1805 roku dobra przejął jego syn Antoni Ostrowski. W latach 20. XIX wieku zaczął rozwijać w Tomaszowie przemysł włókienniczy i sprowadzać nowych osadników. Dzięki jego staraniom miejscowość otrzymała prawa miejskie w lipcu 1830 roku.

Pałac Antoni Ostrowski polecił wznieść dla swojej pierwszej żony, Józefy z Morskich. Projekt przygotował architekt Fryderyk Albert Lessel, a budową kierował Jan Komorowski z Ujazdu.

Prace rozpoczęły się około 1810-1811 roku. Pierwszą część ukończono w 1812 roku, w 1817 roku dobudowano oranżerię, a w kolejnej dekadzie podwyższono wieżę i rozbudowano pomieszczenia mieszkalne. Całość ukończono około 1830 roku.

Pałac i rozwój Tomaszowa

Rezydencja nie była jedynie domem rodziny Ostrowskich. Mieściły się tutaj także kancelaria gminna i poczta, a Antoni Ostrowski podpisywał w pałacu kontrakty z osadnikami przybywającymi do rozwijającego się Tomaszowa.

W jednym z pomieszczeń działała również kaplica, ponieważ młoda osada nie miała jeszcze własnego kościoła.

Pałac stał się więc jednocześnie rezydencją, ośrodkiem administracyjnym oraz miejscem, z którego kierowano rozwojem nowego miasta.

Konfiskata i powrót Ostrowskich

Antoni Ostrowski aktywnie uczestniczył w powstaniu listopadowym jako dowódca Gwardii Narodowej Warszawskiej. Po klęsce powstania wyemigrował, a jego majątek został skonfiskowany przez władze rosyjskie.

W 1835 roku wyposażenie pałacu sprzedano na licytacji. Budynek zmieniał użytkowników i stopniowo niszczał, a przez pewien czas funkcjonowała w nim nawet fabryka sukna.

W 1857 roku pałac odkupił Stanisław Kostka Ostrowski, syn Antoniego. W latach 1859-1860 przeprowadził gruntowną przebudowę, po której rezydencja uzyskała bardziej klasycystyczny charakter.

Pałac pozostawał własnością rodziny Ostrowskich aż do II wojny światowej.

Architektura pałacu

Dzisiejsza budowla jest przykładem romantycznego klasycyzmu. Jej nieregularna i asymetryczna bryła jest wynikiem wielu etapów rozbudowy.

Najbardziej charakterystycznym elementem jest wysoka, czterokondygnacyjna wieża. Warto zwrócić uwagę również na arkadowe wejście, dekoracyjne gzymsy, balkon oraz pozostałości dawnej oranżerii.

Pałac otacza krajobrazowy park założony z wykorzystaniem starszego drzewostanu. Choć dawniej był znacznie większy, nadal tworzy atrakcyjne otoczenie zabytku.

Muzeum w Pałacu Ostrowskich

Tomaszowskie muzeum powstało w 1927 roku z inicjatywy Tadeusza Seweryna i członków Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego.

Podczas II wojny światowej niemal całe wcześniejsze zbiory zostały zniszczone. Placówkę reaktywowano w 1945 roku, a od 1950 roku jej siedzibą jest Pałac Ostrowskich.

W latach 1958-1968 przeprowadzono kapitalny remont budynku i dostosowano go do funkcji muzealnych. Od 2007 roku instytucja nosi imię Antoniego hr. Ostrowskiego.

Historia miasta i przemysłu

Wystawa historyczna pokazuje przemianę niewielkiej osady górniczo-hutniczej w ważny ośrodek przemysłu włókienniczego.

Można zobaczyć dokumenty związane z Antonim Ostrowskim i pierwszymi osadnikami, pamiątki po cechach rzemieślniczych oraz eksponaty związane z najważniejszymi tomaszowskimi fabrykami.

Osobne części ekspozycji przybliżają udział mieszkańców w powstaniach i wojnach oraz wielokulturową przeszłość miasta.

Gabinet hrabiego i Letni Salon Widokowy

W dawnej wieży pałacowej znajduje się ekspozycja sztuki zaaranżowana na wzór XIX-wiecznych wnętrz.

W Gabinecie hr. Ostrowskiego prezentowane są meble, obrazy, dokumenty oraz pamiątki rodzinne. Kolejne pomieszczenia, w tym Letni Salon Widokowy, pozwalają wyobrazić sobie atmosferę dawnej rezydencji.

Warto jednak pamiętać, że są to aranżacje muzealne - prezentowane meble i dzieła sztuki nie stanowią zachowanego w niezmienionej formie wyposażenia pałacu Ostrowskich.

Etnografia, archeologia i przyroda

Wystawa etnograficzna przedstawia życie mieszkańców podtomaszowskich wsi, dawne zajęcia gospodarskie, stroje, tkactwo oraz zwyczaje związane z najważniejszymi świętami.

Ekspozycja archeologiczna koncentruje się na pradziejowych obrządkach pogrzebowych nad Pilicą. Można zobaczyć między innymi popielnice, rekonstrukcję grobu szkieletowego ze Swolszewic Małych, postać pradziejowego wojownika i makietę osady.

Wystawa przyrodnicza prezentuje zwierzęta charakterystyczne dla terenów środkowego Nadpilicza i pozwala poznać różnorodność lokalnych środowisk.

Jak wygląda zwiedzanie?

Muzeum można zwiedzać indywidualnie, a dla grup dostępne jest również oprowadzanie po wcześniejszym uzgodnieniu.

Na spokojne obejrzenie wszystkich ekspozycji warto przeznaczyć około 1,5-2 godzin. Jeśli dostępna jest interesująca wystawa czasowa, dobrze zaplanować nieco dłuższy pobyt.

Muzeum prowadzi także lekcje, warsztaty i inne zajęcia edukacyjne, dzięki czemu może być ciekawym miejscem również dla rodzin z dziećmi.

Informacje praktyczne

Godziny i bilety. Muzeum jest czynne od wtorku do niedzieli, natomiast w poniedziałki pozostaje zamknięte dla zwiedzających. Godziny oraz ceny biletów warto sprawdzić przed przyjazdem.

Dostępność. Pałac jest zabytkowym budynkiem bez windy. Osoby poruszające się na wózkach mogą zwiedzać część ekspozycji na parterze, jednak przed wejściem znajdują się stopnie, a pomiędzy salami występują progi i niewielkie różnice poziomów. Piętro i pałacowa wieża nie są dostępne dla osób na wózkach.

Z dziećmi. Na sale można wejść z wózkiem dziecięcym, ale należy uwzględnić progi i bariery architektoniczne. W muzeum nie ma osobnej strefy zabaw ani toalety z przewijakiem.

Parking. Muzeum korzysta z ogólnodostępnych miejsc postojowych w sąsiedztwie. Nie posiada własnego dużego parkingu turystycznego.

Gastronomia. W budynku nie działa kawiarnia ani restauracja. Lokale gastronomiczne znajdują się w centrum Tomaszowa Mazowieckiego.

Atrakcje w pobliżu

Po zwiedzeniu pałacu warto poznać również inne atrakcje Tomaszowa Mazowieckiego:

• rezerwat przyrody Niebieskie Źródła,
• Skansen Rzeki Pilicy,
• Groty Nagórzyckie z podziemną trasą turystyczną,
• tereny spacerowe nad Wolbórką,
• centrum Tomaszowa Mazowieckiego.

Dlaczego warto odwiedzić Pałac Ostrowskich?

Pałac Ostrowskich pozwala poznać historię rodziny, która odegrała kluczową rolę w powstaniu i rozwoju Tomaszowa Mazowieckiego. Sama rezydencja jest interesującym przykładem XIX-wiecznej architektury, a różnorodne ekspozycje pokazują historię miasta, kulturę mieszkańców regionu, archeologię, sztukę i przyrodę.

To dobre miejsce na rozpoczęcie zwiedzania Tomaszowa - po wizycie w muzeum znacznie łatwiej zrozumieć, skąd wzięło się miasto i jak rozwijało się od niewielkiej osady przemysłowej do współczesnego ośrodka.