Pałacyk myśliwski w Zawadzkiem

Pałacyk myśliwski w Zawadzkiem - leśny zameczek Malepartus nad Małą Panwią

Pałacyk myśliwski w Zawadzkiem, nazywany również Zameczkiem Myśliwskim lub Jagdschloss Malepartus, jest jednym z najbardziej malowniczych zabytków powiatu strzeleckiego. Budowla ukryta wśród lasów nad Małą Panwią wyróżnia się konstrukcją szkieletową, wysokimi dachami, dekoracyjnymi szczytami oraz smukłą, wieloboczną wieżą, dzięki której przypomina niewielki romantyczny zamek.

Obiekt powstał w 1856 roku z inicjatywy hrabiego Andrzeja Renarda - śląskiego arystokraty, przemysłowca i właściciela rozległych dóbr leśnych oraz zakładów hutniczych. Pałacyk służył jako miejsce pobytu właścicieli majątku i ich gości podczas polowań organizowanych w otaczającym go zwierzyńcu.

Obecnie zabytkowy zameczek jest częścią Domu Pomocy Społecznej prowadzonego przez Zgromadzenie Braci Szkół Chrześcijańskich. Nie funkcjonuje zatem jako muzeum ani pałac udostępniany codziennie turystom. Jego wnętrza pełnią funkcje administracyjne, mieszkalne i religijne, dlatego ewentualne wejście wymaga wcześniejszej zgody gospodarzy.

Gdzie znajduje się pałacyk myśliwski?

Zameczek stoi przy ulicy Czarnej 2, na terenie historycznej kolonii Kąty, pomiędzy Zawadzkiem a Kolonowskiem. Otaczają go rozległe lasy należące do doliny Małej Panwi - rzeki silnie związanej z rozwojem miejscowego hutnictwa, transportu oraz gospodarki leśnej.

Choć administracyjnie obiekt znajduje się w granicach Zawadzkiego, jest znacznie oddalony od zwartej zabudowy centrum. Leśne położenie stanowi ważną część jego historycznego charakteru. Pałacyk nie był miejską rezydencją reprezentacyjną, lecz siedzibą stworzoną z myślą o wypoczynku, polowaniach i zarządzaniu rozległymi dobrami leśnymi.

Najbliższe otoczenie przecinają trasy piesze i rowerowe prowadzące wzdłuż Małej Panwi. Gmina Zawadzkie wymienia Malepartus jako jeden z punktów lokalnych wycieczek turystycznych.

Hrabia Andrzej Renard - twórca zameczku

Andrzej Maria Renard należał do najważniejszych postaci związanych z dziewiętnastowiecznym rozwojem przemysłu na ziemi strzeleckiej. Zarządzał rozległymi dobrami obejmującymi lasy, kopalnie, huty, kuźnie, walcownie i osady robotnicze.

Historia Zawadzkiego jest szczególnie mocno związana z działalnością Renarda. W pierwszej połowie XIX wieku rozwijał on miejscowe zakłady metalurgiczne, a nazwa późniejszego miasta pochodzi od nazwiska Franciszka Zawadzkiego, jednego z najważniejszych zarządców hrabiowskich dóbr.

Renard nie ograniczał się do działalności przemysłowej. Interesował się także hodowlą koni, gospodarką leśną oraz łowiectwem. Bogate w zwierzynę lasy położone pomiędzy Strzelcami Opolskimi, Kolonowskiem i Zawadzkiem dawały możliwość organizowania wielkich polowań dla przedstawicieli śląskiej arystokracji.

Zwierzyniec leśny Tiergarten

W otaczających Zawadzkie lasach Renard utworzył rozległy zwierzyniec określany niemiecką nazwą Tiergarten. Według miejscowej tradycji i źródeł związanych z historią obiektu teren miał około 4850 hektarów. Hodowano w nim między innymi jelenie, daniele i muflony.

Nie był to rezerwat przyrody w dzisiejszym rozumieniu. Zwierzyniec stanowił wydzielony kompleks leśny zarządzany tak, aby utrzymywać odpowiednią liczbę zwierząt przeznaczonych do obserwacji i polowań. Podobne założenia powstawały w XIX wieku przy wielu wielkich majątkach arystokratycznych.

Leśny kompleks obejmował tereny kilku leśnictw. W jego obrębie znajdowały się drogi, budynki administracji leśnej, miejsca karmienia zwierząt oraz przestrzenie przeznaczone do organizowania polowań. Przepływająca w pobliżu Mała Panew była ponadto zasobna w ryby, co zwiększało rekrecyjne znaczenie dóbr.

Budowa pałacyku w 1856 roku

Zameczek myśliwski został wzniesiony w 1856 roku. Miał zapewniać wygodne miejsce odpoczynku właścicielowi majątku oraz jego gościom przybywającym na polowania. Znajdowały się w nim pokoje gościnne, sypialnie, kuchnia i piwnice.

W porównaniu z wielkimi rezydencjami arystokratycznymi Malepartus był stosunkowo niewielki. Jego architektura została jednak zaprojektowana tak, aby wyraźnie odróżniał się od zwykłych leśniczówek i budynków gospodarczych.

Pałacyk pełnił również funkcje związane z administracją lasów. Do około 1880 roku mieściła się tu siedziba miejscowego nadleśnictwa. Później zarząd leśny przeniesiono do osobnego kompleksu, a zameczek zachował przede wszystkim reprezentacyjny i mieszkalny charakter.

Skąd pochodzi nazwa Malepartus?

Na początku XX wieku obiekt występował na mapach jako Jagdschloss Malepartus, czyli pałacyk lub zameczek myśliwski Malepartus. Nazwa ta została utrwalona co najmniej na mapie z 1909 roku.

Współcześnie używa się kilku określeń:

• Pałacyk Myśliwski w Zawadzkiem;
• Zameczek Myśliwski w Kątach;
• Pałacyk Renarda;
• Jagdschloss Malepartus;
• Zameczek Malepartus.

Nazwa Malepartus pozwala odróżnić obiekt od innych rezydencji i budynków leśnych związanych z dobrami Renardów. Jest też chętnie wykorzystywana w materiałach turystycznych gminy oraz w lokalnych publikacjach historycznych.

Architektura pałacyku

Malepartus jest budowlą o nieregularnej, silnie rozczłonkowanej bryle. Składa się z kilku połączonych części różniących się wysokością, kształtem dachów i układem elewacji. Dzięki temu z każdej strony prezentuje się nieco inaczej.

Pałacyk wzniesiono z cegły, wykorzystując również konstrukcję szkieletową określaną potocznie jako mur pruski. Drewniane belki tworzą na elewacjach dekoracyjną siatkę, której pola wypełnia mur lub tynk. Rozwiązanie nawiązuje do budownictwa regionalnego, ale w pałacyku otrzymało znacznie bardziej reprezentacyjną formę.

Budynek jest zasadniczo dwukondygnacyjny i przykryty zespołem wysokich dachów wielospadowych. Bryłę urozmaicają:

• ryzality wysunięte przed lico elewacji;
• dekoracyjne szczyty z widocznym szkieletem drewnianym;
• lukarny doświetlające poddasze;
• werandy i przeszklone fragmenty;
• ozdobne kominy;
• niewielkie przybudówki;
• smukła wieża.

Całość przypomina architekturę romantycznych rezydencji myśliwskich popularnych w XIX wieku w Europie Środkowej. Nie jest to jednak średniowieczny zamek ani budowla obronna. Wieża i liczne dachy pełnią przede wszystkim funkcję dekoracyjną.

Charakterystyczna wieża

Najbardziej rozpoznawalnym elementem Malepartusa jest wysoka wieża dominująca nad pozostałą zabudową. Ma ona wieloboczny, najczęściej opisywany jako sześcioboczny kształt i jest zwieńczona stromym dachem z niewielką iglicą.

Wieża nadaje pałacykowi wygląd niewielkiego zamku, dzięki czemu w lokalnym języku obiekt częściej nazywany jest „zameczkiem” niż pałacem. Jej jasne, tynkowane ściany kontrastują z ciemnymi belkami konstrukcji szkieletowej oraz czerwonymi dachami pozostałych skrzydeł.

Wieża nie jest obecnie publicznym punktem widokowym. Znajduje się w użytkowanym budynku Domu Pomocy Społecznej i nie została włączona do regularnej trasy turystycznej.

Dekoracje o tematyce myśliwskiej

Funkcję budynku przypominają dekoracje związane z łowiectwem. Nad jednym z wejść znajduje się ozdobny kartusz z motywami zwierzęcymi, natomiast wewnątrz zachowała się balustrada przedstawiająca sceny polowania.

Motywy te nie były przypadkową ozdobą. Podkreślały przeznaczenie rezydencji i nawiązywały do życia jej właścicieli oraz organizowanych w okolicy łowów.

Wnętrza zostały jednak wielokrotnie przystosowane do nowych funkcji. Nie należy oczekiwać kompletnego, niezmienionego wyposażenia dziewiętnastowiecznej rezydencji myśliwskiej. Zachowane elementy historyczne współistnieją obecnie z pomieszczeniami potrzebnymi do funkcjonowania placówki opiekuńczej.

Zabytkowy hol

Jedną z najważniejszych historycznych przestrzeni zameczku jest hol z drewnianymi schodami i ozdobną balustradą. Dekorację balustrady tworzą sceny inspirowane polowaniem, które przypominają o pierwotnym przeznaczeniu obiektu.

Hol prowadzi do kolejnych pomieszczeń pałacyku oraz do kaplicy. Jest to przestrzeń użytkowana na co dzień przez mieszkańców, pracowników i zakonników, a nie ekspozycja muzealna.

Możliwość wejścia do holu zależy od zgody gospodarzy i aktualnego funkcjonowania placówki. Fotografowanie wnętrz oraz mieszkańców bez uzgodnienia byłoby niewłaściwe.

Kaplica Podwyższenia Krzyża Świętego

W obrębie zameczku znajduje się Kaplica Podwyższenia Krzyża Świętego. Służy mieszkańcom Domu Pomocy Społecznej, zakonnikom oraz wiernym przybywającym z zewnątrz. Oficjalna strona placówki informuje, że odbywają się tu codzienne msze i nabożeństwa.

Kaplica pełni również ważną funkcję terapeutyczną i wspólnotową. Jest miejscem modlitwy, wyciszenia oraz spotkań religijnych mieszkańców.

Godziny nabożeństw nie są prezentowane jako stała oferta turystyczna. Osoby zamierzające uczestniczyć we mszy albo zobaczyć kaplicę powinny wcześniej skontaktować się z Domem Pomocy Społecznej i potwierdzić aktualny harmonogram.

Goście przybywający na polowania

Pałacyk był miejscem spotkań przedstawicieli śląskiej i pruskiej arystokracji. Źródła poświęcone historii obiektu wymieniają między innymi przedstawicieli rodów Hohenlohe, Schaffgotsch, Henckel von Donnersmarck oraz Tiele-Winckler.

Polowania miały wówczas znacznie szersze znaczenie niż sama rozrywka. Były okazją do podtrzymywania kontaktów towarzyskich, prowadzenia rozmów politycznych i gospodarczych oraz prezentowania pozycji właściciela majątku.

Wielkość otaczającego zwierzyńca pozwalała organizować kilkudniowe pobyty. Zameczek zapewniał noclegi i zaplecze, a gospodarka leśna dostarczała odpowiednio przygotowanych terenów łowieckich.

Kolejni właściciele

Po śmierci Andrzeja Renarda pałacyk kilkakrotnie zmieniał właścicieli. Źródła różnią się w szczegółach dotyczących dat i kolejności niektórych transakcji, dlatego bezpieczniej przyjąć, że pod koniec XIX wieku rezydencja przeszła w ręce kolejnych śląskich rodzin arystokratycznych.

Około 1910 roku właścicielem został Franz Hubert von Tiele-Winckler, związany z rodem posiadającym między innymi słynną rezydencję w Mosznej. W latach 20. XX wieku kompleks leśny został przejęty przez państwo pruskie.

Zmiany właścicieli nie pozbawiły Malepartusa leśnego charakteru. Obiekt nadal pozostawał związany z gospodarką leśną, łowiectwem i wypoczynkiem.

Pałacyk po II wojnie światowej

Po 1945 roku zameczek znalazł się w rękach państwa i był zarządzany przez Lasy Państwowe. Początkowo pełnił funkcję obiektu kolonijnego, a następnie prewentorium dla dzieci w wieku szkolnym.

17 marca 1953 roku oficjalnie otwarto w nim placówkę opiekuńczą. Pierwszymi mieszkańcami były dzieci przeniesione ze szpitala w Lublińcu. Dom prowadziły początkowo siostry zakonne ze Zgromadzenia Sióstr Szkolnych de Notre Dame.

Od 1 stycznia 1976 roku placówkę prowadzi Zgromadzenie Braci Szkół Chrześcijańskich. W kolejnych dekadach wokół pałacyku powstawały nowe budynki mieszkalne, gospodarcze, edukacyjne i terapeutyczne. Połączono je z zabytkowym zameczkiem krytymi przejściami.

Pałacyk jako część Domu Pomocy Społecznej

W historycznym budynku znajdują się obecnie pomieszczenia administracyjne, pokoje Braci Szkolnych, zabytkowy hol oraz kaplica. Mieszkańcy Domu zajmują przede wszystkim późniejsze budynki połączone z pałacykiem.

Nowe przeznaczenie pozwoliło zachować obiekt w użytkowaniu. Z drugiej strony oznacza ono, że Malepartus nie może być traktowany jak ogólnodostępny pałac turystyczny.

Dom Pomocy Społecznej jest przede wszystkim miejscem zamieszkania i codziennego życia jego podopiecznych. Podczas wizyty w okolicy trzeba szanować prywatność mieszkańców, nie wchodzić bez pozwolenia do budynków i nie fotografować osób przebywających na terenie placówki.

Ochrona zabytku

Pałacyk myśliwski został wpisany do rejestru zabytków w 1986 roku. Ochroną objęto dziewiętnastowieczną budowlę o zachowanej charakterystycznej bryle, konstrukcji szkieletowej i dekoracyjnych elementach związanych z jej dawną funkcją.

Wpis do rejestru nie oznacza automatycznie udostępnienia zabytku turystom. Nakłada natomiast obowiązek prowadzenia remontów oraz zmian w sposób uwzględniający jego historyczną wartość.

W ostatnich latach obiekt był remontowany i odnawiany. Dzisiejszy stan budowli jest dobry, a czerwone dachy, jasne tynki i ciemne belki elewacji tworzą wyrazistą, uporządkowaną kompozycję.

Rododendrony przy zameczku

W otoczeniu pałacyku rosną okazałe rododendrony. W okresie kwitnienia ich różowe i fioletowe kwiaty tworzą jeden z najbardziej malowniczych widoków związanych z Malepartusem.

Urząd Miejski w Zawadzkiem szczególnie poleca wiosenne spacery w okolicy zameczku właśnie ze względu na kwitnące krzewy. Największej liczby kwiatów można spodziewać się zazwyczaj w maju i na początku czerwca, choć dokładny termin zależy od pogody.

Roślinność znajduje się częściowo na terenie użytkowanym przez placówkę. Podczas fotografowania należy pozostać na dostępnych ciągach komunikacyjnych i stosować się do informacji gospodarzy.

Zwiedzanie pałacyku w 2026 roku

Pałacyk nie posiada regularnej trasy turystycznej, kasy biletowej ani opublikowanych godzin codziennego zwiedzania. Jest czynnym Domem Pomocy Społecznej, dlatego spontaniczne wejście do wnętrz nie jest możliwe.

Oficjalna strona podaje godziny pracy biura od 6:00 do 14:00. Nie są to jednak godziny otwarcia zabytku dla turystów. Informacja dotyczy administracji placówki.

Osoby szczególnie zainteresowane historią budynku mogą wcześniej skontaktować się z administracją i zapytać o możliwość wejścia podczas wydarzenia, nabożeństwa albo ustalonej wizyty. Gospodarze nie mają jednak obowiązku organizowania oprowadzania, a potrzeby mieszkańców zawsze mają pierwszeństwo.

Z zewnątrz zameczek można oglądać podczas wycieczki po okolicy, zachowując dystans i respektując oznaczenia terenu placówki.

Ile czasu przeznaczyć na wizytę?

Na obejrzenie pałacyku z zewnątrz i krótki spacer po najbliższej okolicy wystarczy około 30-45 minut.

Znacznie więcej czasu warto przeznaczyć, gdy wizyta zostanie połączona z:

• wycieczką rowerową wzdłuż Małej Panwi;
• spacerem po lasach Zawadzkiego;
• ścieżką edukacyjną Nadleśnictwa Zawadzkie;
• zwiedzaniem zabytków przemysłowych miasta;
• wizytą w Kolonowskiem;
• spływem kajakowym Małą Panwią.

Malepartus najlepiej traktować jako malowniczy przystanek na dłuższej trasie, a nie samodzielne muzeum zajmujące kilka godzin.

Jak dojechać do pałacyku?

Adres obiektu to:

ulica Czarna 2, 47-120 Zawadzkie.

Pałacyk znajduje się w lesie, poza centrum miasta. Najłatwiej dotrzeć do niego samochodem lub rowerem. Trasa z centrum Zawadzkiego prowadzi w stronę terenów leśnych i kolonii Kąty.

Przy planowaniu przejazdu należy pamiętać, że teren jest użytkowany przez Dom Pomocy Społecznej. Samochodu nie należy pozostawiać w miejscu blokującym dojazd pracownikom, pojazdom służbowym lub mieszkańcom. Przed wjazdem na wewnętrzny parking warto upewnić się, czy jest on dostępny dla osób z zewnątrz.

Pałacyk na trasie rowerowej

Leśne położenie sprawia, że Zameczek Myśliwski jest atrakcyjnym celem wycieczki rowerowej. Gmina Zawadzkie proponuje trasę prowadzącą wzdłuż Małej Panwi i przez okoliczne lasy właśnie w kierunku Malepartusa.

Drogi leśne są przeważnie spokojniejsze od głównych tras samochodowych, ale ich stan może zależeć od pogody i prowadzonych prac leśnych. Po opadach część odcinków może być piaszczysta lub błotnista.

Rower należy pozostawić poza częścią mieszkalną placówki, w miejscu nieutrudniającym komunikacji.

Dostępność

Kompleks Domu Pomocy Społecznej został dostosowany do potrzeb mieszkańców z ograniczoną mobilnością. W późniejszych budynkach znajdują się podjazdy i winda, a poszczególne części połączono krytym łącznikiem.

Nie oznacza to jednak pełnej dostępności turystycznej zabytkowego pałacyku. Historyczne schody, układ kondygnacji oraz sposób użytkowania wnętrz mogą ograniczać możliwość ich zobaczenia.

Osoba z niepełnosprawnością planująca wcześniej uzgodnioną wizytę powinna poinformować gospodarzy o swoich potrzebach.

Zasady zachowania przy obiekcie

Pałacyk jest zabytkiem, ale przede wszystkim częścią zamieszkanego Domu Pomocy Społecznej. Należy zatem:

• nie wchodzić do budynku bez zaproszenia;
• nie fotografować mieszkańców;
• nie zaglądać przez okna;
• nie wchodzić do części oznaczonych jako prywatne;
• nie blokować dróg dojazdowych;
• zachować ciszę w pobliżu kaplicy;
• stosować się do poleceń pracowników;
• nie traktować terenu jako miejsca urbeksowego.

Takie zasady pozwalają oglądać zabytek bez zakłócania codziennego życia osób, dla których jest on domem.

Warto wiedzieć

• Pałacyk powstał w 1856 roku.
• Jego fundatorem był hrabia Andrzej Renard.
• Budynek wzniesiono na terenie dawnego zwierzyńca leśnego Tiergarten.
• W zwierzyńcu hodowano między innymi jelenie, daniele i muflony.
• Historyczna nazwa obiektu brzmi Jagdschloss Malepartus.
• Do około 1880 roku działała tu siedziba administracji leśnej.
• Pałacyk ma częściowo konstrukcję szkieletową.
• Jego bryłę wyróżniają wysokie dachy, ozdobne szczyty i wieloboczna wieża.
• W zabytkowym holu zachowała się balustrada ze scenami polowania.
• W budynku znajduje się Kaplica Podwyższenia Krzyża Świętego.
• Po II wojnie światowej zameczek służył jako ośrodek kolonijny i prewentorium.
• Dom Pomocy Społecznej otwarto w 1953 roku.
• Od 1976 roku prowadzą go Bracia Szkół Chrześcijańskich.
• Pałacyk został wpisany do rejestru zabytków w 1986 roku.
• Obiekt nie jest regularnie udostępniany do zwiedzania.
• Najbardziej malowniczo wygląda w okresie kwitnienia rododendronów.
• Adres obiektu to ulica Czarna 2 w Zawadzkiem.

Kiedy najlepiej zobaczyć pałacyk?

Najbardziej widowiskowym okresem jest późna wiosna, zwłaszcza maj i początek czerwca. Kwitną wówczas rododendrony, a świeża zieleń lasu tworzy efektowne tło dla czerwonych dachów i jasnej wieży zameczku.

Latem warto połączyć wizytę z wycieczką rowerową albo spływem Małą Panwią. Drzewa zapewniają cień, lecz gęste liście mogą częściowo zasłaniać elewacje.

Jesienią architektura pałacyku dobrze komponuje się z kolorami lasu. Zimą pozbawione liści drzewa odsłaniają większą część bryły, ale leśne drogi mogą być śliskie lub pokryte śniegiem.

Niezależnie od pory roku wizytę najlepiej planować w ciągu dnia. Obiekt nie jest nocną atrakcją turystyczną, a po zmroku należy unikać wchodzenia na teren placówki.

Co zobaczyć w Zawadzkiem?

Staw Hutnika i Plac Hutnika

Staw Hutnika jest jednym z najpopularniejszych miejsc rekreacyjnych w mieście. W jego pobliżu znajdują się tereny spacerowe, mostki oraz Plac Hutnika z dawnymi maszynami przypominającymi o przemysłowej historii Zawadzkiego.

Zabudowania dawnej huty

Rozwój miasta był nierozerwalnie związany z produkcją żelaza. Zachowane budynki przemysłowe i robotnicze pomagają zrozumieć, dlaczego właśnie w tym miejscu powstała duża osada hutnicza zarządzana przez ludzi związanych z dobrami Renardów.

Kościół Świętej Rodziny

Neogotycki kościół wzniesiono pod koniec XIX wieku. Ceglana bryła i wysoka wieża należą do najbardziej charakterystycznych elementów panoramy miasta.

Kościół ewangelicki

Świątynia ewangelicka powstała w 1894 roku dla społeczności rozwijającej się wraz z miejscowym przemysłem. W jej sąsiedztwie zachował się również zabytkowy budynek parafialny.

Ścieżka edukacyjna Nadleśnictwa Zawadzkie

Leśna ścieżka ma około 1,5 kilometra długości. Tablice przedstawiają przyrodę okolicznych lasów oraz zasady prowadzenia gospodarki leśnej. Jest dobrym uzupełnieniem wizyty przy pałacyku, którego historia przez wiele lat była związana z administracją lasów.

Co zobaczyć w dalszej okolicy?

Wycieczkę można przedłużyć, odwiedzając:

• Kolonowskie z zabytkami dawnego hutnictwa;
• Kielczę z drewnianą dzwonnicą i historycznym układem wsi;
• Żędowice z dawnym młynem wodnym;
• Jemielnicę z pocysterskim zespołem klasztornym;
• Strzelce Opolskie z ruinami zamku i parkiem;
• JuraPark Krasiejów;
• Ozimek z zabytkowym mostem żeliwnym;
• Górę Świętej Anny.

Pałacyk można również włączyć do trasy po rezydencjach związanych z górnośląskimi rodami przemysłowymi, łącząc Zawadzkie z Moszną, Strzelcami Opolskimi i innymi dawnymi dobrami arystokracji.

Dlaczego warto zobaczyć pałacyk myśliwski w Zawadzkiem?

Malepartus jest interesującym przykładem rezydencji, która łączy historię śląskiej arystokracji, hutnictwa, gospodarki leśnej i łowiectwa. Jego fundator nie był wyłącznie właścicielem ziemskim - należał do ludzi współtworzących przemysłowy krajobraz regionu.

Architektura zameczku wyraźnie różni się od klasycystycznych pałaców i miejskich kamienic. Drewniany szkielet, liczne szczyty, nieregularne dachy oraz wysoka wieża tworzą niemal baśniową kompozycję ukrytą w lesie.

Wartość obiektu wynika również z ciągłości użytkowania. Pałacyk nie stał się opuszczoną ruiną, lecz otrzymał nową funkcję i pozostaje częścią żyjącej wspólnoty. Z tego powodu jego poznawanie wymaga jednak większej ostrożności i szacunku niż zwiedzanie zwykłego muzeum.

Pałacyk myśliwski najlepiej oglądać jako element krajobrazu doliny Małej Panwi - podczas spokojnego spaceru lub wycieczki rowerowej, połączonej z odkrywaniem przemysłowej i przyrodniczej historii Zawadzkiego.