Zamek Grodno w Zagórzu Śląskim - warownia na Górze Choina
Zamek Grodno w Zagórzu Śląskim należy do najbardziej malowniczo położonych zamków na Dolnym Śląsku. Jego kamienne mury wznoszą się na szczycie Góry Choina, na wysokości około 450 metrów n.p.m., ponad doliną Bystrzycy Świdnickiej i Jeziorem Bystrzyckim. Warownia znajduje się na pograniczu Gór Wałbrzyskich i Gór Sowich, w granicach rezerwatu przyrody Góra Choina.
Zamek łączy surową architekturę średniowiecznej twierdzy z elementami reprezentacyjnej rezydencji renesansowej. Podczas zwiedzania można zobaczyć dwa dziedzińce, budynek bramny, dawną kaplicę, sale zamku górnego, izbę tortur, loch księżniczki Małgorzaty oraz wieżę, z której rozciąga się panorama okolicznych pasm górskich i Jeziora Bystrzyckiego.
Początki Zamku Grodno
Dokładna data powstania zamku nie jest znana. Przez wiele lat jego budowę przypisywano księciu świdnicko-jaworskiemu Bolkowi I Surowemu, który pod koniec XIII wieku wzmacniał system obronny południowego Śląska. Badacze wskazują jednak, że zachowane źródła i najstarsze elementy budowli pozwalają wiązać rozwój warowni również z działalnością jego następców - księcia Bernarda oraz Bolka II Małego. Pierwszy pewny dokument wymieniający zamek Kinsberg i jego burgrabiego Kiliana von Haugwitza pochodzi z 1315 roku.
Warownię wzniesiono w strategicznym miejscu, nad szlakiem prowadzącym doliną Bystrzycy. Zamek umożliwiał kontrolowanie ruchu kupców, pobieranie opłat oraz ochronę południowych granic księstwa świdnicko-jaworskiego. W pierwszej połowie XIV wieku, podczas panowania Bolka II Małego, rozbudowano zamek górny. Znajdowały się w nim wówczas wieża obronna, budynki przeznaczone dla załogi, brama, drewniane zabudowania gospodarcze oraz dziedziniec otoczony grubym murem.
Po śmierci księżnej Agnieszki, wdowy po Bolku II Małym, księstwo świdnicko-jaworskie zostało w 1392 roku przyłączone do Korony Czeskiej. Zamek Grodno stał się własnością królewską, a następnie był przekazywany kolejnym zarządcom i rodom rycerskim.
Rycerze rozbójnicy i niespokojny XV wiek
W XV wieku wiele dolnośląskich zamków stało się siedzibami rycerzy trudniących się rozbojami. Podobna sytuacja miała miejsce w Grodnie. Jednym z najbardziej znanych mieszkańców warowni był Jerzy Mühlheim, zwany Puschke, który zajmował zamek w latach 1443-1450. Jego ludzie mieli napadać na kupców i podróżnych przemierzających pobliskie trakty.
W drugiej połowie XV wieku zamek przeszedł w ręce rodu Czettritzów. Później należał między innymi do Hochbergów, związanych również z zamkiem Książ. Częste zmiany właścicieli i konflikty zbrojne wpływały na stan budowli, ale jednocześnie prowadziły do jej stopniowej rozbudowy i przystosowywania do zmieniających się potrzeb mieszkańców.
Renesansowa przebudowa zamku
Największe przeobrażenie Zamku Grodno nastąpiło w drugiej połowie XVI wieku. Z inicjatywy Macieja von Logau, a następnie jego syna Jerzego, średniowieczną warownię przekształcono w wygodniejszą i bardziej reprezentacyjną rezydencję. Powstał wówczas dolny dziedziniec otoczony murem z pięcioma bastejami, nowy budynek bramny, zabudowania gospodarcze, piekarnia oraz łaźnia.
Z okresu renesansowej przebudowy pochodzą najcenniejsze detale architektoniczne zamku. Szczególnie efektowny jest bogato dekorowany portal prowadzący przez budynek przedbramia. Zdobią go motywy figuralne, roślinne i heraldyczne. W pomieszczeniach zamku górnego zachowały się również portale wykonane z szarego piaskowca.
Przebudowa pochłonęła ogromne środki i doprowadziła rodzinę von Logau do poważnych problemów finansowych. Pod koniec XVI wieku wdowa po Jerzym von Logau wraz z dziećmi musiała opuścić zadłużoną posiadłość.
Wojna trzydziestoletnia i upadek warowni
Podczas wojny trzydziestoletniej zamek został zdobyty przez wojska szwedzkie i częściowo zniszczony. W 1680 roku w jego okolicy doszło do krwawo stłumionego buntu chłopów przeciwko baronowi Jerzemu von Ebenowi. Dziewięć lat później piorun uderzył w zamkową wieżę, powodując pożar.
Od 1774 roku zamek nie był już stałą rezydencją właścicieli. Pozostała w nim jedynie służba, a nieużytkowane budynki zaczęły szybko niszczeć. W kolejnych latach zawaliły się fragmenty murów, południowa ściana gotyckiego dziedzińca oraz część zachodniego skrzydła mieszkalnego.
W 1823 roku ruinę kupili na licytacji okoliczni mieszkańcy, którzy zamierzali rozebrać ją i wykorzystać kamień jako materiał budowlany. Zamek ocalił profesor Johann Gustav Büsching z Wrocławia. Po jego interwencji sąd przyznał mu prawo do dożywotniego użytkowania obiektu. Büsching zabezpieczył ruiny i rozpoczął działania mające powstrzymać ich dalsze niszczenie.
W XIX wieku kolejni opiekunowie stopniowo przystosowywali zamek do ruchu turystycznego. Powstały tu muzeum i restauracja, a Grodno stało się popularnym celem wycieczek. Do końca II wojny światowej obiekt pozostawał w rękach rodziny von Zedlitz. Obecnie właścicielem zamku jest Gmina Walim, a zarządza nim Centrum Kultury i Turystyki w Walimiu.
Co można zobaczyć na Zamku Grodno?
Trasa zwiedzania rozpoczyna się na dolnym dziedzińcu i prowadzi przez budynek bramny oraz dawną kaplicę z renesansowym portalem. Następnie turyści odwiedzają sień, salę tortur, miejsce prezentacji krzyży pokutnych, loch księżniczki Małgorzaty, dziedziniec zamku górnego, Salę Rycerską, Salę Myśliwską, pomieszczenia książęce i tak zwaną Salę Mokrą.
Wnętrza nie są kompletnie zachowanymi apartamentami dawnej arystokracji. Największą wartość stanowią autentyczne mury, sklepienia, kamienne portale i układ średniowiecznej warowni. Ekspozycje pomagają poznać codzienne życie mieszkańców, historię uzbrojenia oraz dawne metody wymierzania kar.
Jednym z najważniejszych punktów trasy jest zamkowa wieża. Z jej szczytu można oglądać Góry Sowie, Góry Wałbrzyskie, Pogórze Wałbrzyskie oraz położone poniżej Jezioro Bystrzyckie. Wejście wymaga pokonania schodów, ale rozległy widok wynagradza wysiłek.
Centrum Bioedukacji Multimedialnej
Na trasie zwiedzania działa Centrum Bioedukacji Multimedialnej. Składa się ono z trzech sal poświęconych rezerwatowi Góra Choina, ochronie środowiska oraz obszarom Natura 2000. Interaktywne prezentacje przybliżają miejscową przyrodę, starodrzew i chronione gatunki roślin. Wstęp do centrum jest zawarty w cenie biletu do zamku.
Dzięki ekspozycji wizyta w Grodnie łączy poznawanie historii z edukacją przyrodniczą. Jest to szczególnie atrakcyjne rozwiązanie dla rodzin z dziećmi i grup szkolnych.
Legenda o księżniczce Małgorzacie
Najbardziej znana legenda Zamku Grodno opowiada o księżniczce Małgorzacie, córce miejscowego kasztelana. Ojciec chciał wydać ją za bogatego, lecz bardzo starego barona. Dziewczyna kochała jednak młodego i ubogiego rycerza poznanego podczas turnieju zorganizowanego u stóp zamkowego wzgórza.
Małgorzata zaprosiła narzuconego jej narzeczonego na spacer na Kruczą Skałę. Kiedy baron zbliżył się do skraju przepaści, dziewczyna zepchnęła go w dół. Zdarzenie zobaczył wartownik, a rozgniewany kasztelan skazał własną córkę na śmierć głodową w zamkowym lochu.
Uwięziona Małgorzata długo zachowywała siły, ponieważ potajemnie dokarmiał ją ukochany rycerz. Gdy straż odkryła jego pomoc, młodzieniec został zabity, a jego głowę wrzucono do lochu. Księżniczka wkrótce zmarła. Pomieszczenie nazywane lochem Małgorzaty jest dziś jednym z najbardziej tajemniczych punktów trasy. Opowieść należy do lokalnych legend i nie jest potwierdzonym wydarzeniem historycznym.
Warto wiedzieć
Zamek znajduje się pod adresem Wzgórze Zamkowe, 58-321 Zagórze Śląskie. Ze względu na położenie na terenie rezerwatu nie można podjechać samochodem bezpośrednio pod bramę. Pojazd należy zostawić na jednym z parkingów w Zagórzu Śląskim. Podejście na Górę Choina zajmuje przeciętnie około 10-15 minut i prowadzi leśną, miejscami stromą drogą.
Zwiedzanie trwa około 70 minut. W dni robocze odbywa się z przewodnikiem wliczonym w cenę biletu, natomiast w soboty, niedziele i święta zamek zwiedza się samodzielnie. Dostępne są audioprzewodniki w języku polskim, angielskim, niemieckim i czeskim. Psy mogą wejść na niebiletowany dolny dziedziniec, ale nie są wpuszczane na trasę prowadzącą przez zamek górny.
Według aktualnie publikowanych informacji od maja do września zamek jest otwarty w dni robocze od 9.00 do 18.00, a w weekendy i święta od 9.00 do 19.00. Od października do kwietnia działa odpowiednio do 17.00 i 18.00. Pierwsze wejście rozpoczyna się o 10.00, a kasa jest zamykana godzinę przed zamknięciem obiektu. Aktualnie publikowane ceny wynoszą 40 zł za bilet normalny i 30 zł za ulgowy. Godziny oraz ceny mogą się zmieniać, dlatego przed przyjazdem warto ponownie sprawdzić oficjalne komunikaty.
Na zwiedzenie zamku, wejście na wieżę i spokojny spacer po okolicy warto przeznaczyć około dwóch-trzech godzin. Wycieczkę można połączyć ze spacerem nad Jeziorem Bystrzyckim, przejściem kładką, obejrzeniem zapory wodnej lub odwiedzeniem punktów widokowych w Zagórzu Śląskim.
