Zamek Krzyżacki w Radzyniu Chełmińskim

Zamek Krzyżacki w Radzyniu Chełmińskim - monumentalna gotycka warownia

Zamek Krzyżacki w Radzyniu Chełmińskim należy do najciekawszych przykładów gotyckiej architektury obronnej ziemi chełmińskiej. Choć znaczna część warowni nie przetrwała, zachowane skrzydło południowe z dwiema wieżami, kaplica, piwnice i relikty pozostałych zabudowań dobrze pokazują skalę dawnej siedziby komtura i zakonnego konwentu.

Największą atrakcją jest możliwość wejścia na obie wieże, z których rozciąga się panorama Radzynia Chełmińskiego i okolic.

Co warto zobaczyć?

Podczas zwiedzania warto zwrócić uwagę na:

• monumentalne skrzydło południowe,
• dwie zachowane wieże narożne,
• gotycką kaplicę,
• dawny przejazd bramny,
• sklepione piwnice,
• relikty refektarza, kapitularza i dormitorium,
• fundament dawnego stołpu,
• pozostałości przedzamczy i systemu obronnego.

W piwnicach przygotowano ekspozycję poświęconą historii zamku oraz aranżacje nawiązujące do średniowiecza.

Historia w skrócie

Pierwszą drewniano-ziemną warownię Krzyżacy wznieśli w Radzyniu w 1234 roku. Według kronikarza Piotra z Dusburga jej budowę zainicjował mistrz krajowy Herman von Balk.

Około 1251 roku Radzyń stał się siedzibą komtura. Obecny ceglany zamek zaczęto budować pod koniec XIII wieku, a prace prowadzono etapami przez pierwsze dziesięciolecia XIV stulecia.

Powstał regularny zamek konwentualny z czterema skrzydłami otaczającymi wewnętrzny dziedziniec.

Jak wyglądał średniowieczny zamek?

Zamek właściwy zbudowano na planie zbliżonym do kwadratu o bokach około 52 metrów. W narożnikach znajdowały się smukłe wieże, a w północno-zachodniej części wznosił się potężny ośmioboczny stołp, czyli główna wieża obronna.

Do zamku przylegały dwa przedzamcza z zabudowaniami gospodarczymi. Kompleks otaczała fosa, a po zachodniej stronie znajdowało się gdanisko, połączone z zamkiem specjalnym gankiem.

Kaplica i pomieszczenia konwentu

W reprezentacyjnym skrzydle południowym mieściły się kaplica i refektarz. Skrzydło wschodnie zajmowały między innymi kapitularz i dormitorium, północne - infirmeria, a w zachodniej części znajdowały się pomieszczenia komtura.

Parter i piwnice pełniły głównie funkcje gospodarcze, natomiast wyższe kondygnacje wykorzystywano do celów mieszkalnych, reprezentacyjnych, magazynowych i obronnych.

Szczególnie cenna jest gotycka kaplica. Zachowały się w niej elementy dekoracji architektonicznej, w tym służki, wsporniki i kapitele. Na jednym z kapiteli widoczne jest przedstawienie twarzy Chrystusa. W przylegającej wieży znajdowała się zakrystia, a wyżej zakonny skarbiec.

Zamek po bitwie pod Grunwaldem

Po klęsce Krzyżaków pod Grunwaldem w 1410 roku wielki szafarz królewiecki Jerzy von Wirsberg zdeponował w Radzyniu część zakonnego skarbca, w tym osobiste srebra poległego wielkiego mistrza Ulryka von Jungingena.

W tym samym roku zamek znalazł się czasowo w rękach wojsk związanych z Władysławem Jagiełłą, lecz po pierwszym pokoju toruńskim powrócił do zakonu.

W 1454 roku, na początku wojny trzynastoletniej, warownię przejęli uczestnicy powstania Związku Pruskiego. Po II pokoju toruńskim w 1466 roku Radzyń znalazł się w granicach Królestwa Polskiego, a zamek stał się siedzibą starostów.

Zniszczenie i rozbiórka

Największe zniszczenia przyniosły wojny polsko-szwedzkie w XVII wieku. Zamek utracił znaczenie militarne i nie odzyskał już dawnej świetności.

Po pierwszym rozbiorze Polski znalazł się pod administracją pruską. Część murów rozbierano, wykorzystując cegłę jako materiał budowlany.

W XIX wieku rozpoczęto badania i prace zabezpieczające. W latach 1886-1890 prowadził je Conrad Steinbrecht, jeden z najważniejszych badaczy architektury krzyżackiej.

Co zachowało się do dzisiaj?

Najlepiej zachowało się skrzydło południowe z dwiema narożnymi wieżami.

Można zobaczyć także kaplicę, zakrystię, sklepione piwnice, fragmenty pozostałych skrzydeł oraz fundament dawnego stołpu. Relikty murów pozwalają odczytać plan dziedzińca i rozległego systemu obronnego.

Zamek jest dziś zabezpieczoną trwałą ruiną, ale zachował dużo oryginalnej średniowiecznej substancji.

Widok z zamkowych wież

Jedną z największych atrakcji jest wejście na dwie zachowane wieże.

Z góry można zobaczyć dziedziniec, układ ruin, zabudowę Radzynia Chełmińskiego oraz szeroką panoramę ziemi chełmińskiej.

Na wieże prowadzą strome schody i wąskie przejścia, dlatego ta część trasy może być trudna dla osób z ograniczoną sprawnością ruchową lub silnym lękiem wysokości.

„Samochodzik i templariusze”

W 1971 roku na zamku realizowano zdjęcia do serialu „Samochodzik i templariusze” ze Stanisławem Mikulskim w roli Pana Tomasza.

Ruiny Radzynia wykorzystano przede wszystkim w dwóch pierwszych odcinkach. Na murach wykonano również znaki templariuszy przygotowane na potrzeby produkcji, które są dziś jedną z filmowych ciekawostek obiektu.

Jak wygląda zwiedzanie?

Zamek można zwiedzać indywidualnie. Trasa prowadzi przez zachowane wnętrza, piwnice, kaplicę i pozostałości pomieszczeń konwentu oraz na obie wieże.

Na spokojną wizytę warto przeznaczyć około 60-90 minut.

Organizowane są również wydarzenia historyczne, pokazy, warsztaty i zwiedzanie z przewodnikiem. Grupy powinny wcześniej uzgodnić termin wizyty.

Zamek z dziećmi

Ruiny mogą być ciekawym miejscem dla dzieci zainteresowanych średniowieczem. Piwnice, ekspozycje, makieta warowni i wejście na wieże urozmaicają zwiedzanie.

Trzeba jednak pamiętać o stromych schodach, nierównych nawierzchniach i wysokich partiach zamku. Młodsze dzieci powinny pozostawać pod stałą opieką dorosłych.

Informacje praktyczne

Sezonowość. Regularne zwiedzanie odbywa się przede wszystkim w sezonie turystycznym. Poza nim możliwość wejścia warto wcześniej uzgodnić z obsługą.

Godziny i bilety. Harmonogram i ceny mogą się zmieniać, dlatego przed wyjazdem warto sprawdzić aktualne informacje operatora.

Czas zwiedzania. Na zamek warto przeznaczyć około 60-90 minut.

Trasa. Obiekt ma charakter trwałej ruiny. Występują tu nierówne nawierzchnie, schody, wąskie przejścia i różnice poziomów.

Dostępność. Pełna trasa nie jest przystosowana do osób poruszających się na wózkach. Łatwiej dostępne są dolne partie zamku i część dziedzińca.

Obuwie. Najlepiej sprawdzą się wygodne, pełne buty z dobrą przyczepnością.

Atrakcje w pobliżu

W Radzyniu Chełmińskim warto zobaczyć również kościół św. Anny oraz kaplicę św. Jerzego.

W niedalekim Rywałdzie znajduje się sanktuarium maryjne.

Dłuższą wycieczkę można połączyć ze zwiedzaniem Grudziądza albo Zamku w Golubiu-Dobrzyniu.

Dlaczego warto odwiedzić Zamek w Radzyniu Chełmińskim?

Zamek pozwala bardzo dobrze poznać układ klasycznej krzyżackiej warowni konwentualnej. Monumentalne skrzydło południowe, gotycka kaplica, sklepione piwnice, relikty pozostałych skrzydeł i możliwość wejścia na dwie wieże sprawiają, że ruiny nadal robią duże wrażenie.

Dodatkowym atutem są rozległe widoki oraz filmowa historia związana z „Samochodzikiem i templariuszami”.