Zamek Książ

Zamek Książ - perła Dolnego Śląska nad wąwozem Pełcznicy

Zamek Książ w Wałbrzychu jest jedną z największych i najbardziej imponujących rezydencji historycznych w Polsce. Monumentalna budowla wznosi się na skalistym cyplu otoczonym lasami Książańskiego Parku Krajobrazowego oraz głębokim wąwozem rzeki Pełcznicy. Wielokrotne przebudowy sprawiły, że w jej architekturze można odnaleźć elementy średniowieczne, renesansowe, barokowe i neorenesansowe.

Książ określany jest jako trzeci pod względem wielkości zamek w Polsce. Przez ponad cztery stulecia należał do Hochbergów - jednego z najbogatszych rodów arystokratycznych na Śląsku. Obecnie turyści mogą zwiedzać reprezentacyjne komnaty, wystawy historyczne, rozległe tarasy ogrodowe oraz wykute podczas II wojny światowej podziemne tunele.

Zamek na skalistym wzgórzu

Książ znajduje się w północnej części Wałbrzycha, w pobliżu Świebodzic. Budowlę wzniesiono na wysokim wzgórzu otoczonym zakolem Pełcznicy. Strome, zalesione zbocza i głębokie doliny zapewniały warowni naturalną ochronę oraz umożliwiały kontrolowanie dróg prowadzących przez pogranicze śląskie.

Położenie zamku nadal należy do jego największych atrakcji. Z tarasów, dziedzińców i punktów widokowych można obserwować wąwóz Pełcznicy, otaczające go lasy oraz fragmenty Gór Wałbrzyskich. Budowla wygląda szczególnie efektownie od strony punktu widokowego położonego przy ścieżce prowadzącej z parkingu głównego.

Początki Zamku Książ

Za fundatora murowanego zamku uznaje się księcia świdnicko-jaworskiego Bolka I Surowego z dynastii Piastów. Warownię wzniesiono najprawdopodobniej w latach 1288-1291 lub 1288-1292, być może w miejscu wcześniejszego grodu drewniano-ziemnego. Pierwotny zamek nazywano „kluczem do Śląska”, ponieważ kontrolował ważne szlaki i chronił granice księstwa.

Średniowieczny zamek górny miał nieregularny, wydłużony plan. Otaczała go sucha fosa wykuta w skale, a najważniejszymi elementami były czworoboczna wieża i brama wjazdowa. Niżej znajdował się osobno ufortyfikowany zamek dolny. Fragmenty tego piastowskiego założenia zostały później włączone w rozbudowaną rezydencję i nadal tworzą jej centralną część.

Niemiecka nazwa zamku - Fürstenstein, tłumaczona jako „Książęcy Kamień” - pojawiła się w źródłach w XIV wieku i była używana do 1945 roku. Po wojnie stosowano również nazwę Księżno, która z czasem przyjęła współczesną formę Książ.

Piastowie, królowie czescy i burzliwe dzieje warowni

Zamek rozbudowywał Bolko II Mały, ostatni niezależny książę świdnicko-jaworski. Po jego bezpotomnej śmierci w 1368 roku księstwo przypadło jako oprawa wdowia jego żonie Agnieszce Habsburżance, a po jej śmierci w 1392 roku zostało przyłączone do Korony Czeskiej. Książ stał się wówczas siedzibą starostów reprezentujących kolejnych władców.

W XV wieku warownia wielokrotnie zmieniała właścicieli i była niszczona podczas konfliktów obejmujących Śląsk. W czasie wojen husyckich została złupiona i częściowo uszkodzona. Pod koniec stulecia zamek znalazł się pod kontrolą wojsk króla Węgier i Czech Macieja Korwina.

Zarządzający Książem Georg von Stein rozpoczął przekształcanie surowej warowni w wygodniejszą siedzibę mieszkalną. W latach 1483-1490 powstała między innymi południowa część budowli, nazywana obecnie Skrzydłem Macieja. Był to jeden z pierwszych etapów stopniowej przemiany średniowiecznego zamku w wielką arystokratyczną rezydencję.

Ponad 400 lat panowania Hochbergów

Najważniejszy okres w historii Książa rozpoczął się w 1509 roku. Johann von Haugwitz przekazał wówczas zamek wraz z przyległymi dobrami rycerzowi Konradowi von Hobergowi, nazywanemu także Kunzem. Nazwisko rodu zaczęto później zapisywać jako Hochberg.

W 1605 roku rodzina uzyskała dziedziczne prawo do posiadłości. Hochbergowie pozostawali związani z Książem przez ponad cztery stulecia, aż do konfiskaty majątku przez władze nazistowskie. To właśnie kolejne pokolenia tego rodu przeprowadzały najważniejsze przebudowy, zakładały ogrody, gromadziły dzieła sztuki i stworzyły z zamku jeden z najbardziej reprezentacyjnych pałaców Śląska.

Pozycja rodziny rosła wraz z rozwojem górnictwa, przemysłu oraz rozległych dóbr ziemskich. W 1683 roku Hochbergowie otrzymali dziedziczny tytuł hrabiów Rzeszy, a w XIX wieku ich przedstawiciele uzyskali również tytuł książąt von Pless, związany z posiadłościami pszczyńskimi.

Wielka przebudowa barokowa

Pierwsza wielka przebudowa rezydencji przypadła na pierwszą połowę XVIII wieku i czasy Konrada Ernsta Maximiliana von Hochberga. Prace prowadzone w latach 1705-1742 całkowicie zmieniły charakter wschodniej części budowli. Dawna warownia zaczęła przypominać reprezentacyjny pałac, którego zadaniem było olśniewanie przyjeżdżających gości.

Powstało wówczas nowe skrzydło wschodnie z zespołem bogato dekorowanych salonów. Urządzono między innymi Salon Portretowy, obecny Salon Zielony, Salon Czerwony, nazywany dziś Białym, a także salony Chiński, Gier i Barokowy. Najważniejszym wnętrzem stała się monumentalna Sala Maksymiliana.

Przebudowano również główny wjazd. Wzniesiono reprezentacyjny budynek bramny z dwiema wieżami, z których jedna wykorzystywała elementy dawnych fortyfikacji. Teren przed zamkiem został wyrównany i zamieniony w Dziedziniec Honorowy, pełniący funkcję paradnego podjazdu.

Sala Maksymiliana

Sala Maksymiliana jest najcenniejszym i najbardziej reprezentacyjnym wnętrzem Zamku Książ. Dwukondygnacyjne pomieszczenie uchodzi za jedną z najlepiej zachowanych barokowych sal pałacowych na Śląsku. Powstało podczas XVIII-wiecznej przebudowy i pierwotnie nazywane było Salą Marmurową.

Wnętrze ozdobiono marmoryzacjami, złoceniami, rzeźbionymi dekoracjami, lustrami i monumentalnymi kominkami. Najważniejszym elementem jest plafon namalowany przez Feliksa Antoniego Schefflera. Przedstawia on wizytę Ateny w siedzibie muz na górze Helikon, nawiązując do ambicji Hochbergów, którzy chcieli stworzyć w Książu ośrodek sztuki i nauki.

Wysokie okna wychodzą na zamkowe tarasy i zapewniają dostęp naturalnego światła, które podkreśla złocenia oraz rozbudowane dekoracje ścienne. Sala nadal służy jako przestrzeń reprezentacyjna i jest jednym z głównych punktów dziennej trasy zwiedzania.

Salony barokowe i wystawy

Reprezentacyjny trakt pierwszego piętra obejmuje zespół salonów o zróżnicowanym charakterze. W ich wnętrzach można zobaczyć dekoracyjne tkaniny, kominki, sztukaterie, obrazy oraz wyposażenie odtwarzające atmosferę arystokratycznej rezydencji. Część pomieszczeń została odrestaurowana podczas prac prowadzonych w drugiej połowie XX wieku.

Wystawa „Metamorfozy Zamku Książ” prezentuje dzieła sztuki nawiązujące do dawnych zbiorów Hochbergów i programu dekoracyjnego barokowych wnętrz. Można zobaczyć portrety, pejzaże, martwe natury oraz przedstawienia mitologiczne i alegoryczne. Szczególne miejsce zajmuje Sala Metamorfoz, w której prezentowane są obrazy z kolekcji Jana Henryka XV.

Hochbergowie zgromadzili niegdyś rozległy księgozbiór liczący ponad 60 tysięcy, a według części zamkowych materiałów ponad 64 tysiące tomów. Bibliotekę przechowywano w przebudowanych pomieszczeniach budynku bramnego. Po II wojnie światowej większość książek została rozproszona, zniszczona lub wywieziona, a losy znacznej części kolekcji pozostają nieznane.

Księżna Daisy von Pless

Najbardziej znaną mieszkanką Zamku Książ była Maria Teresa Olivia Cornwallis-West, nazywana księżną Daisy. Pochodziła z brytyjskiej arystokracji, a w 1891 roku poślubiła Jana Henryka XV Hochberga. Para przybyła do Książa w następnym roku.

Daisy wyróżniała się zainteresowaniem sprawami społecznymi, działalnością dobroczynną oraz życiem politycznym i kulturalnym Europy. Swoje obserwacje opisywała w pamiętnikach, które stały się cennym źródłem wiedzy o Hochbergach i realiach arystokratycznych przełomu XIX i XX wieku.

Księżna angażowała się między innymi w poprawę warunków sanitarnych i opiekę nad potrzebującymi. Podczas I wojny światowej współpracowała z Czerwonym Krzyżem i pomagała rannym, choć jej brytyjskie pochodzenie wzbudzało podejrzliwość niemieckich władz.

Z Daisy wiąże się również historia Palmiarni w Lubiechowie. Jan Henryk XV rozpoczął jej budowę w 1908 roku jako rozbudowanego ogrodu zimowego i zaplecza ogrodniczego dla zamku. Obiekt uznawany jest za prezent dla księżnej, która szczególnie lubiła kwiaty i egzotyczną roślinność.

Druga wielka przebudowa zamku

Na początku XX wieku Jan Henryk XV rozpoczął najkosztowniejszą rozbudowę Książa. W latach 1908-1923 powstały monumentalne skrzydła zachodnie i północne, utrzymane w stylistyce neorenesansowej i eklektycznej.

Zamkowa wieża otrzymała obecną wysokość około 47-48 metrów oraz charakterystyczny hełm z latarnią. Powstała również wielka Sala Balowa, pierwotnie zaprojektowana na planie ośmiokąta i zwieńczona modrzewiowym stropem. Rozbudowa zwiększyła reprezentacyjność Książa, ale jej ogromne koszty przyczyniły się do problemów finansowych rodziny.

Bryła zamku stała się niezwykle zróżnicowana. Od strony wschodniej dominuje jasna fasada barokowa, natomiast część zachodnia przypomina potężną neorenesansową rezydencję z wykuszami, wieżyczkami i wysokimi dachami. W centrum nadal zachowały się elementy średniowiecznego zamku piastowskiego.

Tarasy Zamku Książ

Tarasy przyzamkowe zajmują około dwóch hektarów i zostały rozmieszczone na dwunastu poziomach. Ich początki sięgają XVII wieku, kiedy pierwsze ogrody zakładano na miejscu rozbieranych fortyfikacji, wałów i murów.

Dzisiejszy wygląd tarasów jest w dużej mierze rezultatem prac prowadzonych w latach 1913-1927. Przed II wojną światową obsadzano je dwa razy w roku, wykorzystując ponad 20 tysięcy roślin dostarczanych przede wszystkim przez książęce gospodarstwo ogrodnicze i Palmiarnię w Lubiechowie.

Poszczególne poziomy różnią się układem, dekoracjami i widokami. Do najbardziej znanych należą Taras Bogini Flory, Taras Różany, Taras Wodny, Taras Kasztanowcowy oraz Taras Środkowy. Można zobaczyć na nich fontanny, rzeźby, balustrady, strzyżone żywopłoty i regularne rabaty.

Najważniejszą ozdobą Tarasu Bogini Flory jest fontanna Trytonów, a nazwę miejsca wywodzi się od posągu rzymskiej bogini kwiatów umieszczonego w skalnej niszy. Z tarasu rozciąga się widok na dolinę Pełcznicy oraz otaczające zamek wzgórza.

Tarasy są udostępniane sezonowo, zwykle od wiosny do końca września. Ich otwarcie może zależeć od warunków atmosferycznych oraz prowadzonych prac ogrodniczych.

Zamek Książ podczas II wojny światowej

W 1941 roku zamek został zajęty przez władze nazistowskie, a Hochbergowie utracili kontrolę nad rezydencją. Daisy została zmuszona do opuszczenia Książa i przeniesiona do willi w Wałbrzychu, gdzie zmarła w 1943 roku.

Z zamku wywożono wyposażenie, dzieła sztuki, porcelanę, broń historyczną i inne elementy dawnych kolekcji. W latach 1943-1945 Organizacja Todt rozpoczęła brutalną przebudowę budowli, prawdopodobnie przygotowując ją do pełnienia funkcji jednej z kwater władz III Rzeszy. Dokładne przeznaczenie całego kompleksu nie zostało jednoznacznie wyjaśnione z powodu braku pełnej dokumentacji.

Usuwano zabytkowe dekoracje, przebijano stropy i klatki schodowe oraz instalowano nowe ciągi komunikacyjne. Sala Balowa utraciła pierwotny strop i część swojego historycznego wystroju. Prace prowadzone przez nazistów spowodowały ogromne straty w zabytkowej substancji zamku.

Podziemia i projekt „Riese”

Pod zamkiem oraz Dziedzińcem Honorowym wykuto rozbudowany system tuneli i komór. Prace wykonywali więźniowie oraz robotnicy przymusowi związani z kompleksem „Riese”, czyli „Olbrzym”, realizowanym równocześnie w Górach Sowich.

Znana obecnie część książańskich podziemi zajmuje około 3200 m². Tunele zostały w dużej części wybetonowane cementem portlandzkim. Ich dokładne przeznaczenie nadal jest przedmiotem badań i hipotez - mogły służyć jako schron, zaplecze techniczne lub element planowanej kwatery najwyższych władz nazistowskich.

Udostępniona trasa przebiega między innymi w pobliżu miejsca, w którym poszukiwano domniemanego podziemnego dworca kolejowego. Zwiedzający docierają również do zawału prowadzącego w kierunku zasypanego szybu windowego, który miał łączyć tunele z Dziedzińcem Honorowym.

Zwiedzanie podziemi odbywa się wyłącznie z przewodnikiem, o wcześniej wybranej godzinie. Trasa trwa około 35 minut, a temperatura wynosi około 6°C niezależnie od pory roku. Ze względów bezpieczeństwa do podziemi nie mogą wchodzić dzieci poniżej czwartego roku życia.

Powojenne zniszczenia i odbudowa

Po zakończeniu wojny w zamku stacjonowały wojska radzieckie. W tym okresie kontynuowano dewastację wnętrz, a pozostałości wyposażenia i księgozbioru zostały rozproszone. Kolejne lata również nie sprzyjały szybkiemu zabezpieczeniu ogromnego kompleksu.

Systematyczne prace remontowe i konserwatorskie rozwijano w kolejnych dziesięcioleciach. W latach 70. XX wieku rozpoczęto kompleksową renowację barokowych salonów. Odtwarzano tkaniny, dekoracje i historyczny charakter reprezentacyjnych pomieszczeń.

W 1991 roku właścicielem zamku została Gmina Wałbrzych. Od tego czasu prowadzone są kolejne remonty, konserwacja tarasów, odtwarzanie wyposażenia oraz przygotowywanie nowych wystaw i tras turystycznych.

Mauzoleum Hochbergów

W parku, około 900 metrów od zamku, znajduje się dawna kaplica grobowa Hochbergów. Budowlę zdobią stiuki i malowidła sklepienne przedstawiające Książ oglądany z czterech stron świata. Pod kaplicą wykuto kryptę przeznaczoną na rodzinne pochówki.

Spoczęli tutaj między innymi Jan Henryk XI, jego żony oraz księżna Daisy. Przed wkroczeniem Armii Czerwonej w 1945 roku służba rodziny wyniosła szczątki z mauzoleum, obawiając się zbezczeszczenia grobów. Miejsce ich ponownego pochówku nie zostało jednoznacznie ustalone.

Z tą historią wiąże się legenda, według której Daisy pochowano w słynnym, liczącym kilka metrów naszyjniku z pereł. Brak potwierdzenia tej opowieści, a obecnie w krypcie znajdują się puste sarkofagi.

Mauzoleum zwiedza się samodzielnie i zwykle jest ono udostępniane w cieplejszej części roku. Wejście może wymagać zakupu osobnego biletu lub wybrania rozszerzonego pakietu obejmującego kompleks Książa.

Palmiarnia i Stado Ogierów

Z historycznym zespołem związana jest Palmiarnia w Wałbrzychu, położona około dwóch kilometrów od zamku. Powstała na początku XX wieku jako ogród zimowy i zaplecze ogrodnicze Hochbergów. Obecnie można w niej oglądać ponad 250 gatunków roślin, egzotyczne pawilony oraz dekoracje z tufu sprowadzonego z Etny.

W pobliżu zamku znajduje się również historyczne Stado Ogierów Książ. Książęce stajnie przypominają o znaczeniu hodowli koni w dobrach Hochbergów, a współczesna oferta turystyczna obejmuje możliwość rozszerzenia zwiedzania o ten obiekt.

Zwiedzanie Zamku Książ

Zamek znajduje się pod adresem:

ulica Piastów Śląskich 1, 58-306 Wałbrzych.

Podstawowa trasa dzienna prowadzi przez reprezentacyjne wnętrza i sale związane z Hochbergami, księżną Daisy oraz przemianami zamku podczas II wojny światowej. Zwiedzający korzystają z audioprzewodnika, który uruchamia kolejne nagrania w poszczególnych pomieszczeniach.

Na spokojne przejście wnętrz warto przeznaczyć około 60-90 minut. Zwiedzenie tarasów, podziemi, mauzoleum, Palmiarni i Stada Ogierów może zająć większą część dnia. Atrakcje znajdują się w różnych punktach rozległego zespołu, dlatego trzeba uwzględnić czas potrzebny na przejście pomiędzy nimi.

Parking główny znajduje się w parku, około 900 metrów od zamku. Dojście zajmuje mniej więcej 12 minut i prowadzi w pobliżu punktu widokowego, z którego można zobaczyć charakterystyczną sylwetkę Książa ponad lasami.

Godziny otwarcia i bilety

W okresie od kwietnia do września 2026 roku wnętrza zamku są czynne od poniedziałku do piątku w godzinach 9:00-18:00, a w soboty i niedziele od 9:00 do 19:00. Kasy zamkowe kończą pracę godzinę przed zamknięciem obiektu.

Według oficjalnego systemu sprzedaży obowiązującego w sezonie 2026 pakiet obejmujący Zamek z audioprzewodnikiem, tarasy i Palmiarnię kosztuje 59 zł za bilet normalny oraz 49 zł za ulgowy. Rozszerzone bilety mogą dodatkowo obejmować Stado Ogierów, podziemia, mauzoleum lub inne atrakcje regionu.

Godziny, dostępne pakiety i ceny mogą zmieniać się podczas festiwali, świąt, imprez zamkniętych oraz prac konserwatorskich. Bilety na podziemia są sprzedawane na konkretną godzinę, dlatego w okresie wakacyjnym najlepiej rezerwować je z wyprzedzeniem.

Dostępność dla osób z ograniczoną mobilnością

Większość podstawowej trasy wewnątrz zamku jest dostępna dzięki podjazdom i windom. Nie wszystkie fragmenty historycznej budowli można jednak przystosować bez naruszania jej zabytkowej struktury. Część pomieszczeń i zamkowe tarasy pozostają niedostępne dla osób poruszających się na wózkach z powodu schodów i różnic poziomów.

Przed wizytą warto skontaktować się z obsługą, zwłaszcza gdy planowane jest zwiedzanie podziemi, tarasów lub mauzoleum. Zakres dostępnej trasy może być czasowo zmieniany podczas remontów wind i prac technicznych.

Na teren zamku nie można wprowadzać zwierząt. Wyjątek stanowią odpowiednio oznakowane psy asystujące i przewodnicy.

Nocne zwiedzanie i wydarzenia

Oprócz standardowej trasy dziennej organizowane są nocne zwiedzania, podczas których uczestnicy poznają mniej dostępne korytarze, historie związane z wojną oraz zamkowe legendy. Poszczególne edycje różnią się tematyką i mogą być przeznaczone dla różnych grup wiekowych.

Do najważniejszych wydarzeń należą także Festiwal Kwiatów, Letni Festiwal Tajemnic, koncerty, wystawy oraz rodzinne zwiedzania tematyczne. W dniach dużych imprez zakres trasy, ceny i organizacja ruchu wokół zamku mogą być zmienione.

Co zobaczyć w pobliżu?

Najbliższą atrakcją jest Palmiarnia w Wałbrzychu. W Książańskim Parku Krajobrazowym można również dojść do romantycznych ruin Starego Książa, przejść szlakami prowadzącymi przez wąwóz Pełcznicy oraz odwiedzić punkty widokowe otaczające rezydencję.

W samym Wałbrzychu warto zobaczyć Starą Kopalnię, Muzeum Porcelany i wieżę widokową w Parku Sobieskiego. W pobliskich Świebodzicach zachowało się historyczne centrum oraz fragmenty murów miejskich, natomiast Szczawno-Zdrój oferuje zabytkową zabudowę uzdrowiskową i halę spacerową.

Ciekawostki o Zamku Książ

• Pierwszy murowany zamek powstał pod koniec XIII wieku z inicjatywy Bolka I Surowego.
• Książ jest uznawany za trzeci pod względem wielkości zamek w Polsce.
• Średniowieczna część warowni nadal znajduje się wewnątrz rozbudowanej rezydencji.
• Hochbergowie przejęli zamek w 1509 roku i pozostali z nim związani przez ponad 400 lat.
• Sala Maksymiliana należy do najlepiej zachowanych barokowych sal reprezentacyjnych na Śląsku.
• Zamkowa wieża ma około 47-48 metrów wysokości.
• Tarasy zajmują około dwóch hektarów i są rozmieszczone na dwunastu poziomach.
• Przed wojną do sezonowego obsadzenia ogrodów wykorzystywano ponad 20 tysięcy roślin.
• Księżna Daisy przyjechała do Książa po raz pierwszy w 1892 roku.
• Biblioteka Hochbergów liczyła ponad 60 tysięcy woluminów.
• Pod zamkiem znajduje się około 3200 m² znanych tuneli z okresu II wojny światowej.
• Znaczna część celu nazistowskiej przebudowy zamku nadal nie została jednoznacznie wyjaśniona.
• W parku znajduje się dawne Mauzoleum Hochbergów z pustymi obecnie sarkofagami.
• Palmiarnia w Wałbrzychu była częścią zaplecza ogrodniczego Zamku Książ.

Dlaczego warto odwiedzić Zamek Książ?

Zamek Książ pozwala w jednym miejscu zobaczyć ślady wielu epok. Średniowieczne mury przypominają o czasach Piastów świdnicko-jaworskich, barokowe salony pokazują bogactwo Hochbergów, a monumentalne skrzydła zachodnie są świadectwem ambicji ostatnich arystokratycznych właścicieli.

Historia rezydencji nie kończy się na wystawnych salach. Opowieść o księżnej Daisy, utraconych zbiorach, wojennych przebudowach i niewyjaśnionym przeznaczeniu podziemi sprawia, że Książ należy do najbardziej tajemniczych zabytków Dolnego Śląska.

Ogromnym atutem jest również otoczenie zamku. Wielopoziomowe tarasy, głęboki wąwóz Pełcznicy, park, mauzoleum, stajnie i pobliska Palmiarnia pozwalają zaplanować całodniową wycieczkę łączącą historię, architekturę, ogrody i górski krajobraz.