Zamek w Lublinie

Zamek w Lublinie - królewska rezydencja, więzienie i muzeum

Zamek Lubelski jest jednym z najbardziej rozpoznawalnych zabytków miasta i główną siedzibą Muzeum Narodowego w Lublinie.

Dzisiejszy monumentalny korpus może jednak wprowadzać w błąd. Nie jest zachowanym średniowiecznym zamkiem królewskim, lecz neogotyckim gmachem wzniesionym w XIX wieku z przeznaczeniem na więzienie. Z dawnego zespołu zamkowego przetrwały przede wszystkim romański donżon oraz gotycka Kaplica Trójcy Świętej.

Co warto zobaczyć?

Najcenniejszym zabytkiem jest Kaplica Trójcy Świętej z wyjątkowymi bizantyńsko-ruskimi malowidłami ukończonymi w 1418 roku.

Warto wejść również do XIII-wiecznego donżonu. Na jego szczycie znajduje się taras widokowy, z którego można oglądać Stare Miasto, Bramę Grodzką, plac Zamkowy i panoramę Lublina.

W muzeum szczególną uwagę zwraca monumentalna „Unia Lubelska” Jana Matejki, a także galerie malarstwa polskiego, europejskiego i cerkiewnego oraz ekspozycje archeologiczne, historyczne, etnograficzne i numizmatyczne.

Historia zamku w skrócie

Na Wzgórzu Zamkowym już we wczesnym średniowieczu rozwijało się osadnictwo, a później funkcjonował drewniano-ziemny gród.

Około XIII wieku powstała murowana wieża obronno-mieszkalna, czyli obecny donżon. Za panowania Kazimierza Wielkiego około połowy XIV wieku rozpoczęto budowę murowanego zamku wraz z Kaplicą Trójcy Świętej.

Zamek był rezydencją królewską i ważnym ośrodkiem administracyjnym. Przebywali tu między innymi Kazimierz Wielki oraz władcy z dynastii Jagiellonów.

W XVI wieku średniowieczny kompleks przekształcono w reprezentacyjną rezydencję renesansową. Zamek był także miejscem obrad sejmu w 1569 roku, których rezultatem było zawarcie Unii Lubelskiej i powstanie Rzeczypospolitej Obojga Narodów.

Kaplica Trójcy Świętej

Obecną gotycką kaplicę wzniesiono w drugiej lub trzeciej ćwierci XIV wieku. Władysław Jagiełło otoczył świątynię szczególną opieką i zlecił wykonanie jej niezwykłej dekoracji malarskiej.

Polichromie w tradycji bizantyńsko-ruskiej wykonał zespół malarzy kierowany przez mistrza Andrzeja, z udziałem Kuryła i Juszki. Prace zakończono 10 sierpnia 1418 roku.

Wyjątkowość kaplicy polega na połączeniu gotyckiej architektury zachodnioeuropejskiej z malarstwem wywodzącym się ze wschodniej tradycji chrześcijańskiej.

Ściany i sklepienia niemal w całości pokrywają sceny biblijne, wizerunki Chrystusa, Matki Bożej, świętych, proroków i aniołów.

Odkrycie średniowiecznych malowideł

Podczas XIX-wiecznego użytkowania zamku jako więzienia freski zostały przykryte pobiałą.

Ponownie odkryto je w 1897 roku. Pierwsze większe prace odsłaniające przeprowadzono w latach 1917-1923, natomiast kompleksowa konserwacja trwała przez wiele kolejnych dziesięcioleci i zakończyła się pod koniec XX wieku.

Kaplica jest dziś jednym z trzech lubelskich miejsc tworzących obiekt „Unia Lubelska” wyróżniony Znakiem Dziedzictwa Europejskiego. Pozostałe to zespół dominikański oraz pomnik Unii Lubelskiej.

Romański donżon

Donżon jest najstarszą zachowaną murowaną budowlą Wzgórza Zamkowego.

Cylindryczna wieża powstała w XIII wieku i pełniła funkcje obronne oraz mieszkalne. Jej masywne mury w przyziemiu osiągają około czterech metrów grubości.

Obecnie wnętrze jest dostępne dla turystów, a na szczycie znajduje się taras widokowy.

Wejście wymaga pokonania schodów, ale panorama Lublina jest jednym z najciekawszych widoków dostępnych podczas zwiedzania kompleksu.

Zamek jako więzienie

Wojny XVII wieku doprowadziły dawną rezydencję królewską do poważnych zniszczeń. Z czasem większość zabudowań zamieniła się w ruinę, a w stosunkowo niezmienionej formie przetrwały przede wszystkim donżon i kaplica.

W latach 1824-1826 na wzgórzu wzniesiono według projektu Józefa Stompfa nowy gmach w stylu neogotyckim. Inwestycję wspierał Stanisław Staszic.

Od początku był to budynek więzienny, a funkcję tę pełnił aż do 1954 roku.

Więzienie podczas okupacji i po wojnie

Jednym z najbardziej tragicznych okresów w historii zamku były lata II wojny światowej.

W okresie okupacji niemieckiej przez więzienie przeszło około 40 tysięcy osób. Wielu więźniów zamordowano lub deportowano do obozów koncentracyjnych.

22 lipca 1944 roku, tuż przed opuszczeniem Lublina, niemieccy funkcjonariusze zamordowali na Zamku około 300 więźniów.

Po zajęciu miasta więzienie przejęło początkowo NKWD, a następnie komunistyczny aparat bezpieczeństwa. Do 1954 roku osadzano tutaj między innymi żołnierzy podziemia niepodległościowego i przeciwników nowego systemu.

Po likwidacji więzienia zamek przeznaczono na cele kulturalne. Obecnie jest główną siedzibą Muzeum Narodowego w Lublinie.

Muzeum Narodowe w Lublinie

Muzeum prezentuje kilka rozbudowanych wystaw stałych.

Wśród nich znajdują się galerie malarstwa polskiego i europejskiego, sztuki cerkiewnej, wystawy archeologiczne i etnograficzne oraz ekspozycje poświęcone uzbrojeniu, numizmatyce i historii regionu.

Jednym z najważniejszych dzieł jest monumentalny obraz Jana Matejki „Unia Lubelska” z 1869 roku.

Na wystawie związanej z Trybunałem Koronnym prezentowany jest również słynny stół z wypalonym śladem, z którym związana jest lubelska legenda o Czarciej Łapie.

Jak wygląda zwiedzanie?

Zamek warto potraktować jako kilka atrakcji w jednym miejscu: rozbudowane muzeum, Kaplicę Trójcy Świętej oraz donżon z tarasem widokowym.

Na spokojne poznanie najważniejszych części warto przeznaczyć około 2-3 godzin.

Kaplica jest szczególnie cennym i wrażliwym zabytkiem, dlatego liczba osób przebywających we wnętrzu może być ograniczana. Przy dużym ruchu turystycznym warto wcześniej zaplanować godzinę wejścia.

Informacje praktyczne

Dziedziniec: wejście na teren zamkowego dziedzińca jest bezpłatne.

Muzeum: wystawy stałe, Kaplica Trójcy Świętej i donżon są biletowane. Dostępne są również bilety łączące kilka części kompleksu.

Godziny i ceny: zmieniają się sezonowo, dlatego przed wizytą warto sprawdzić aktualny harmonogram Muzeum Narodowego w Lublinie.

Czas zwiedzania: około 2-3 godzin na najważniejsze ekspozycje, kaplicę i donżon.

Dostępność: główne przestrzenie muzealne są przystosowane dla osób o ograniczonej mobilności, jednak wejście na górne partie średniowiecznego donżonu wymaga pokonania schodów.

Atrakcje w pobliżu

Zamek znajduje się bezpośrednio przy lubelskim Starym Mieście.

Przez Bramę Grodzką można przejść na plac Po Farze, Rynek z dawnym Trybunałem Koronnym oraz w stronę bazyliki dominikanów.

Niedaleko znajdują się również Archikatedra Lubelska, Wieża Trynitarska i Brama Krakowska.

Dlaczego warto odwiedzić Zamek w Lublinie?

Zamek Lubelski jest wyjątkowy, ponieważ w jednym miejscu można zobaczyć ślady kilku zupełnie różnych okresów historii miasta.

Romański donżon przypomina początki murowanej warowni, Kaplica Trójcy Świętej zachwyca unikatowym połączeniem sztuki Zachodu i Wschodu, a neogotycki korpus opowiada trudną historię więzienia działającego tutaj przez ponad sto lat.

Dzisiejsze Muzeum Narodowe dodaje do tego bogate kolekcje sztuki i historii, z „Unią Lubelską” Jana Matejki na czele. To jeden z najważniejszych obiektów do zobaczenia podczas pierwszej wizyty w Lublinie.