Pałac w Śmiełowie

Pałac w Śmiełowie

Pałac w Śmiełowie jest jedną z najcenniejszych klasycystycznych rezydencji Wielkopolski. Budowla wyróżnia się monumentalnym portykiem jońskim, półkolistymi galeriami łączącymi korpus z oficynami oraz malowniczym położeniem wśród wzgórz Szwajcarii Żerkowsko-Czeszewskiej.

W pałacu działa Muzeum Adama Mickiewicza w Śmiełowie - jedyna w Polsce placówka muzealna w całości poświęcona narodowemu wieszczowi. Wybór miejsca nie jest przypadkowy. Adam Mickiewicz spędził w Śmiełowie około trzech tygodni w 1831 roku, próbując przedostać się do ogarniętego powstaniem listopadowym Królestwa Polskiego.

Wnętrza łączą ekspozycję poświęconą życiu i twórczości poety z odtworzonym charakterem wielkopolskiej siedziby ziemiańskiej. Pałac otacza rozległy park krajobrazowy z zabytkowym drzewostanem, alejami, mostkami, rzeką Lutynią i miejscami związanymi z pobytem Mickiewicza.

Historia pałacu

Przez kilka stuleci Śmiełów należał do rozległych dóbr żerkowskich. W 1784 roku majątek nabył Andrzej Gorzeński herbu Nałęcz, związany z administracją i sądownictwem Wielkiego Księstwa Poznańskiego. Z jego inicjatywy powstała nowa reprezentacyjna siedziba oraz powiązane z nią zabudowania gospodarcze.

Obecny pałac wzniesiono w 1797 roku według projektu Stanisława Zawadzkiego, jednego z najważniejszych polskich architektów epoki klasycyzmu. Projektant był również autorem między innymi rezydencji w Dobrzycy i Lubostroniu. Równocześnie z pałacem powstały oficyny, zabudowania folwarczne oraz park krajobrazowy.

Po śmierci Andrzeja Gorzeńskiego majątek odziedziczył jego syn Hieronim, były oficer napoleoński. Wraz z żoną Antoniną prowadził gospodarstwo oraz angażował się w działalność patriotyczną i konspiracyjną.

Ośrodek działalności niepodległościowej

Śmiełów znajdował się w pobliżu granicy oddzielającej zabór pruski od rosyjskiego. Takie położenie sprawiło, że pałac stał się dogodnym punktem kontaktowym dla kurierów, emisariuszy i ochotników próbujących przedostać się do Królestwa Polskiego.

W czasie powstania listopadowego przez majątek przerzucano ludzi, dokumenty oraz informacje. Działalność ta była szczególnie niebezpieczna, ponieważ władze pruskie kontrolowały pogranicze i przeciwdziałały wspieraniu polskich powstańców.

To właśnie z niepodległościowym charakterem Śmiełowa związany był przyjazd Adama Mickiewicza w sierpniu 1831 roku.

Adam Mickiewicz w Śmiełowie

Adam Mickiewicz przybył do Śmiełowa w połowie sierpnia 1831 roku. Miał dostarczyć dokumenty od polskiej legacji w Paryżu dla władz powstańczych, a następnie przedostać się przez granicę do Królestwa Polskiego.

W pałacu przebywał pod przybranym nazwiskiem Adam Mühl. Przedstawiano go jako krewnego Gorzeńskich oraz nauczyciela ich synów. Ukrywanie prawdziwej tożsamości miało chronić zarówno poetę, jak i gospodarzy przed pruską administracją.

Mickiewicz podjął próbę przekroczenia granicy w okolicach Komorza. Wobec pogarszającej się sytuacji powstania i zbliżającej się klęski zrezygnował jednak z dalszej podróży. W Śmiełowie spędził około trzech tygodni, a w całej Wielkopolsce pozostał przez około dziewięć miesięcy.

Legenda o dębie Mickiewicza

Z pobytem poety związana jest opowieść o dębie posadzonym po otrzymaniu wiadomości o upadku obrony Warszawy. Mickiewicz miał wówczas wypowiedzieć słowa wyrażające nadzieję na przyszłe odrodzenie Polski.

Drzewo rosło do lat dwudziestych XX wieku i stało się miejscem patriotycznego kultu. Z czasem określenie „dąb Mickiewicza” zaczęto odnosić także do miejsca w parku przypominającego o pobycie poety.

Historia ma częściowo charakter legendarny, ale przez dziesięciolecia odgrywała ważną rolę w budowaniu symbolicznego znaczenia Śmiełowa.

Mickiewicz i Konstancja Łubieńska

Podczas pobytu w Śmiełowie Mickiewicz poznał Konstancję Łubieńską, siostrę Antoniny Gorzeńskiej. Pomiędzy poetą a zamężną arystokratką nawiązała się bliska relacja, określana przez biografów jako romans.

Po opuszczeniu Wielkopolski Mickiewicz nadal utrzymywał z Konstancją kontakt. Ich znajomość przetrwała wiele lat i stanowi jeden z bardziej osobistych wątków związanych z pobytem poety w Śmiełowie.

Śmiełów a „Pan Tadeusz”

Podczas pobytu w Wielkopolsce Mickiewicz poznawał zwyczaje, obyczaje i codzienne życie miejscowego ziemiaństwa. Według tradycji część obserwacji mogła później znaleźć odzwierciedlenie w „Panu Tadeuszu”.

Ze Śmiełowem i jego okolicą wiązane są między innymi inspiracje dotyczące polowań z chartami, obyczajów dworskich, karczmy Jankielówki oraz opisu niezwykłego serwisu stołowego, czyli arcyserwisu. Nie wszystkie te związki można jednoznacznie udokumentować, ale pozostają ważną częścią lokalnej tradycji mickiewiczowskiej.

Rodzina Chełkowskich

Podupadający majątek został w 1886 roku kupiony przez Franciszka Chełkowskiego. Jego syn Józef wraz z żoną Marią z Donimirskich odnowili rezydencję i uczynili ze Śmiełowa ważny ośrodek życia kulturalnego oraz patriotycznego.

Chełkowscy rozwijali pamięć o pobycie Mickiewicza. Gromadzili pamiątki, przyjmowali ludzi kultury i organizowali uroczystości poświęcone poecie. W 1931 roku w parku ustawiono pomnik wieszcza z medalionami wykonanymi przez Władysława Marcinkowskiego.

Śmiełów odwiedzali między innymi Henryk Sienkiewicz, Ignacy Jan Paderewski, Wojciech Kossak, Maria Gorecka - córka Mickiewicza, generał Józef Haller, generał Stanisław Taczak, Władysław Tatarkiewicz i prymas Edmund Dalbor.

II wojna światowa i okres powojenny

Po wybuchu II wojny światowej rodzina Chełkowskich została zmuszona do opuszczenia majątku i nigdy już do niego nie powróciła. Pałac oraz jego wyposażenie poniosły straty, a po wojnie obiekt wykorzystywano do różnych celów.

W latach siedemdziesiątych XX wieku zespół pałacowo-parkowy przejęło Muzeum Narodowe w Poznaniu. Po pracach remontowych i konserwatorskich 27 lipca 1975 roku otwarto w nim Muzeum Adama Mickiewicza. Początkowo planowano przeznaczyć poecie tylko jedną salę, jednak rosnąca kolekcja pamiątek doprowadziła do rozbudowania ekspozycji na cały parter pałacu.

Architektura pałacu

Pałac zbudowano na planie przypominającym podkowę. Centralny korpus połączono z dwiema bocznymi oficynami za pomocą ćwierćkolistych, arkadowych galerii. Rozwiązanie nawiązuje do architektury palladiańskiej i nadaje całemu założeniu reprezentacyjny, harmonijny charakter.

Najbardziej charakterystycznym elementem fasady jest czterokolumnowy portyk joński zwieńczony trójkątnym frontonem. Elewację ozdabiają również pilastry, kartusze herbowe oraz panoplia, czyli dekoracyjne kompozycje złożone z elementów uzbrojenia.

Boczne oficyny przykrywają wysokie, łamane dachy określane jako krakowskie. Ich forma odwołuje się zarówno do tradycji dawnej architektury polskiej, jak i do popularnych w XVIII wieku inspiracji orientalnych.

Od strony ogrodu centralna część pałacu została ukształtowana w sposób pozwalający wykorzystać otaczający krajobraz. Z rezydencji otwierają się widoki na pola, Wzgórza Żerkowskie i kościół w Brzóstkowie.

Dekoracje wnętrz

Do najcenniejszych elementów pałacu należą zachowane malowidła wykonane przez Antoniego i Franciszka Smuglewiczów. Artyści wykorzystali motywy antyczne, pompejańskie i mitologiczne, zgodne z klasycystyczną modą końca XVIII wieku.

Szczególnie interesujące są Salon Błękitny i Salon Okrągły. W pierwszym pojawiają się przedstawienia nawiązujące do płodności i obfitych plonów. W drugim umieszczono między innymi scenę pożegnania Hektora z Andromachą oraz motywy zaczerpnięte z „Iliady”. Dekoracje interpretowane są również jako aluzja do losów Rzeczypospolitej po rozbiorach.

Sztukaterie, kartusze i kompozycje militarne wykonał Michał Ceptowski. W pałacu zachowały się również elementy dekoracyjne interpretowane jako nawiązania do symboliki masońskiej.

Muzeum Adama Mickiewicza

Ekspozycja na parterze przedstawia życie, twórczość i legendę Adama Mickiewicza, ze szczególnym uwzględnieniem jego pobytu w Wielkopolsce w 1831 roku.

W zbiorach znajdują się rękopisy, pierwodruki, pamiątki osobiste, portrety, rzeźby, grafiki, ilustracje do utworów, dokumenty oraz liczne wydania dzieł poety. Muzeum posiada między innymi pierwszą edycję „Pana Tadeusza” z 1834 roku oraz przekłady epopei na wiele języków.

Do osobistych pamiątek związanych z Mickiewiczem należą między innymi portmonetka, zapalniczka, sztućce, naczynia, szachy, warcaby i przybory do pisania. Część przedmiotów jest depozytem Muzeum Literatury w Warszawie.

Wśród eksponatów znajdują się także rękopisy poety, w tym list napisany w 1831 roku do Stefana Garczyńskiego, oraz wpis do pamiętnika Eugenii Morawskiej z Luboni.

Kult Adama Mickiewicza

Osobna część zbiorów dokumentuje rozwój kultu poety w XIX i XX wieku. Można zobaczyć pamiątki związane z przeniesieniem prochów Mickiewicza na Wawel w 1890 roku, obchodami setnej rocznicy jego urodzin oraz pomnikami wznoszonymi w różnych częściach kraju.

Do szczególnie interesujących obiektów należą maska pośmiertna poety, popiersia wykonane w XIX wieku, medaliony, fotografie, pamiątkowe druki oraz artystyczne interpretacje scen z „Dziadów” i „Pana Tadeusza”.

Wnętrza ziemiańskie

Piętro pałacu prezentuje charakter wielkopolskiej siedziby ziemiańskiej z XIX wieku. Pomieszczenia wyposażono w meble, obrazy, porcelanę, rzeźby i przedmioty rzemiosła artystycznego pochodzące głównie ze zbiorów Muzeum Narodowego w Poznaniu.

Dominują meble w stylu biedermeier, który był popularny w wielkopolskich dworach i pałacach w pierwszej połowie XIX wieku. Ekspozycję uzupełnia malarstwo romantyczne, pejzaże oraz przedmioty odnoszące się do historii Śmiełowa i rodziny Chełkowskich.

Wnętrza nie są pełną rekonstrukcją wyposażenia pałacu z czasów Gorzeńskich. Ich zadaniem jest przede wszystkim przywołanie atmosfery dawnej siedziby ziemiańskiej oraz środowiska, w którym przebywał Mickiewicz.

Co można zobaczyć?

Podczas zwiedzania warto zwrócić uwagę na:

• klasycystyczną fasadę z portykiem jońskim,
• półkoliste galerie arkadowe,
• oficyny z łamanymi dachami,
• westybul z kasetonową kopułą,
• Salon Błękitny,
• Salon Okrągły,
• malowidła braci Smuglewiczów,
• dekoracje sztukatorskie Michała Ceptowskiego,
• rękopisy i pamiątki Adama Mickiewicza,
• pierwodruki jego dzieł,
• pierwsze wydanie „Pana Tadeusza”,
• portrety i popiersia poety,
• wyposażenie nawiązujące do wielkopolskiej rezydencji ziemiańskiej,
• dokumenty związane z rodzinami Gorzeńskich i Chełkowskich,
• widok na park oraz Wzgórza Żerkowskie.

Park pałacowy

Pałac otacza blisko 14-hektarowy park krajobrazowy, założony prawdopodobnie już w latach dziewięćdziesiątych XVIII wieku. Został zaprojektowany jako miniatura parku angielskiego, w którym naturalny krajobraz łączy się z alejami, polanami, mostkami i starannie dobranymi punktami widokowymi.

W kompozycji wykorzystano rzekę Lutynię, istniejący drzewostan oraz widoki na otaczające Śmiełów pola i wzgórza. W XIX wieku po rzece pływała gondola, a w parku znajdowały się pergole, huśtawki, klomby i niewielkie mostki.

Do charakterystycznych miejsc należą aleja lipowo-grabowa, parkowa wyspa, mostek nad Lutynią, pomnik Mickiewicza oraz tak zwany Ogródek Zosi.

Ogródek Zosi

Ogródek Zosi jest niewielkim ogrodem ziołowo-kwiatowym nawiązującym nazwą do jednej z bohaterek „Pana Tadeusza”. Znajduje się w zachodniej części założenia, na obszarze dawnego wirydarza związanego z wcześniejszym drewnianym dworem.

Miejsce dobrze uzupełnia muzealną opowieść o świecie przedstawionym w epopei. Najefektowniej prezentuje się wiosną i latem, kiedy rośliny są w pełni rozwoju.

Zwiedzanie z dziećmi

Pałac może być interesujący przede wszystkim dla dzieci w wieku szkolnym, które znają już najważniejsze utwory Mickiewicza lub przygotowują się do ich omawiania.

Muzeum prowadzi zajęcia dla rodzin, szkół i przedszkoli. Program obejmuje między innymi spotkania poświęcone życiu poety, jego domowi rodzinnemu, pobytowi w Wielkopolsce oraz plastycznym interpretacjom utworów.

Dla młodszych dzieci atrakcyjniejszy od dokładnego czytania wszystkich opisów może być spacer po parku, poszukiwanie miejsc związanych z poetą oraz oglądanie kolorowych dekoracji pałacowych.

Warto wiedzieć

Charakter obiektu

Pałac jest siedzibą Muzeum Adama Mickiewicza, będącego oddziałem Muzeum Narodowego w Poznaniu. Wnętrza zwiedza się w godzinach otwarcia placówki po zakupieniu biletu.

Park jest przestrzenią ogólnodostępną, ale podlega ochronie konserwatorskiej i przyrodniczej. Należy poruszać się wyznaczonymi alejami oraz przestrzegać zasad obowiązujących na terenie zespołu pałacowego.

Czas zwiedzania

Na obejrzenie muzealnych wnętrz warto przeznaczyć około 1-1,5 godziny.

Spacer po najważniejszych częściach parku zajmuje kolejne 45-60 minut. Na spokojną wizytę obejmującą pałac, ekspozycję i park najlepiej zarezerwować około 2-3 godzin.

Godziny otwarcia

Poniedziałek: nieczynne
Wtorek-piątek: 9:00-16:00
Sobota-niedziela: 10:00-16:00

Kasa jest zamykana 30 minut przed zamknięciem muzeum. W święta i podczas wydarzeń specjalnych mogą obowiązywać inne godziny.

Ceny biletów

Aktualny cennik:

Bilet normalny: 15 zł
Bilet ulgowy: 10 zł
Dzieci i ucząca się młodzież w wieku 7-26 lat: 1 zł
Wtorek: wstęp bezpłatny

Na warsztaty, koncerty i wydarzenia specjalne mogą obowiązywać oddzielne bilety.

Dzień bezpłatnego zwiedzania

We wtorki zwiedzanie stałej ekspozycji jest bezpłatne. W kasie może być wymagane pobranie bezpłatnej wejściówki.

W dni bezpłatnego zwiedzania należy liczyć się z większą liczbą odwiedzających, szczególnie w sezonie wycieczek szkolnych.

Zakup biletów

Bilety można kupić w kasie muzeum oraz za pośrednictwem internetowego systemu sprzedaży Muzeum Narodowego w Poznaniu.

Na zwykłe zwiedzanie indywidualne zazwyczaj nie jest wymagana wcześniejsza rezerwacja. Udział w warsztatach, oprowadzaniu lub zajęciach edukacyjnych należy uzgodnić wcześniej.

Zwiedzanie z przewodnikiem

Muzeum organizuje oprowadzania dla grup oraz zajęcia edukacyjne dla dzieci, młodzieży i dorosłych. Program może dotyczyć architektury pałacu, pobytu Mickiewicza w Wielkopolsce, „Pana Tadeusza”, życia ziemiańskiego albo historii rodzin Gorzeńskich i Chełkowskich.

Turyści indywidualni mogą skorzystać z oprowadzania podczas wybranych wydarzeń, rocznic i spotkań muzealnych.

Ciche godziny

W 2026 roku muzeum wyznaczyło w wybrane niedziele ciche godziny pomiędzy 10:00 a 12:00. W tym czasie ograniczane są dodatkowe bodźce i głośne wydarzenia.

Dokładne terminy warto sprawdzić przed wizytą, ponieważ harmonogram obejmuje konkretne dni w poszczególnych miesiącach.

Dostępność

Muzeum mieści się w dwukondygnacyjnym zabytkowym pałacu. Do głównego wejścia prowadzą schody, a w budynku nie ma windy ani toalety przystosowanej dla osób z niepełnosprawnością ruchową. Oznacza to, że ekspozycja na piętrze nie jest dostępna dla osób, które nie mogą pokonywać schodów.

Przy kasie znajduje się pętla indukcyjna. Podczas oprowadzania możliwe jest również użycie przenośnej pętli indukcyjnej.

Dostępność parku

Park jest ogólnodostępny i po głównych drogach można poruszać się bez większych przeszkód architektonicznych. Należy jednak uważać na korzenie drzew, nierówną nawierzchnię oraz naturalne uszkodzenia alejek.

Po deszczu niektóre ścieżki mogą być mokre, grząskie lub śliskie.

Wózek dziecięcy

Po głównych alejach parkowych można poruszać się wózkiem, choć wygodniejszy będzie model z większymi kołami.

Zwiedzanie obu kondygnacji pałacu z wózkiem jest utrudnione ze względu na schody i brak windy. Przed wejściem warto zapytać obsługę o możliwość bezpiecznego pozostawienia wózka.

Parking

Muzeum nie posiada własnego parkingu ani wyznaczonego miejsca dla pojazdów osób z niepełnosprawnościami. Samochód należy pozostawić na dostępnych miejscach poza terenem muzealnym, z zachowaniem lokalnego oznakowania i możliwości przejazdu innych pojazdów.

Podczas dużych wydarzeń, koncertów i uroczystości rocznicowych liczba miejsc w najbliższej okolicy może być ograniczona.

Zwiedzanie ze zwierzętami

Do muzeum oraz parku można wejść z odpowiednio oznaczonym psem asystującym.

W przypadku pozostałych zwierząt należy przestrzegać regulaminu parku i muzeum oraz aktualnych poleceń obsługi.

Fotografowanie

Amatorskie fotografowanie wnętrz jest możliwe zgodnie z regulaminem Muzeum Narodowego w Poznaniu. Nie należy używać lampy błyskowej, dodatkowego oświetlenia ani sprzętu, który mógłby zagrozić eksponatom lub przeszkadzać innym zwiedzającym.

Profesjonalne sesje, fotografie ślubne oraz wykorzystanie wizerunku obiektu do celów komercyjnych wymagają wcześniejszego uzgodnienia.

Ubiór

Do zwiedzania pałacu wystarczy zwykły, wygodny strój. Osoby planujące spacer po całym parku powinny założyć obuwie odpowiednie do alejek gruntowych i trawiastych.

Wiosną i jesienią część parku może być podmokła. Latem warto zabrać środek przeciw owadom, a podczas upałów wodę i nakrycie głowy.

Najlepsza pora na wizytę

Pałac można zwiedzać przez cały rok, ale park najefektowniej prezentuje się od późnej wiosny do jesieni.

Wiosną rozwijają się rośliny w Ogródku Zosi, latem można korzystać z zacienionych alei, a jesienią stary drzewostan nabiera intensywnych kolorów.

Osoby zainteresowane przede wszystkim muzeum mogą wybrać dzień powszedni, kiedy zazwyczaj łatwiej spokojnie obejrzeć ekspozycję.

Co zobaczyć w pobliżu?

Wizytę w pałacu można połączyć z odwiedzeniem:

• Żerkowa,
• punktów widokowych na Wale Żerkowskim,
• kościoła św. Jana Chrzciciela w Brzóstkowie,
• miejsc związanych z pobytem Mickiewicza w Komorzu,
• pałacu w Dobrzycy,
• pałacu w Winnej Górze,
• Rezerwatu Czeszewski Las,
• terenów spacerowych nad Wartą,
• Pyzdr,
• Jarocina.

Pałac może być jednym z głównych punktów trasy prowadzącej przez miejsca związane z pobytem Adama Mickiewicza w Wielkopolsce.

Dlaczego warto odwiedzić?

Pałac w Śmiełowie łączy kilka ważnych wątków: wybitną architekturę klasycystyczną, historię polskich działań niepodległościowych, kulturę ziemiańską oraz biografię Adama Mickiewicza.

Wnętrza pozwalają zobaczyć rękopisy, pierwodruki i osobiste pamiątki poety, a jednocześnie zachwycają oryginalnymi malowidłami braci Smuglewiczów i sztukateriami Michała Ceptowskiego.

Dodatkowym atutem jest rozległy park krajobrazowy, harmonijnie połączony z otaczającymi Śmiełów polami i Wzgórzami Żerkowskimi. Dzięki temu wizyta nie ogranicza się do oglądania muzealnych gablot, lecz staje się również spacerem po miejscu związanym z ważnym epizodem życia autora „Pana Tadeusza”.