Zamek Cisy (Cieszów)

Zamek Cisy w Cieszowie

Zamek Cisy to malownicze ruiny średniowiecznej warowni położone na zalesionym wzgórzu w dolinie Czyżynki, na terenie Książańskiego Parku Krajobrazowego. Miejsce wyróżnia się spokojnym, leśnym otoczeniem, zachowanymi fragmentami murów oraz drewnianą kładką prowadzącą nad dawną fosą do bramy zamkowej.

Warownia jest znacznie mniejsza od pobliskiego Zamku Książ, ale zachowała czytelny układ zamku górnego, dwóch dziedzińców, murów obronnych i suchej fosy. Ruiny można zwiedzać samodzielnie, a krótki spacer z parkingu sprawia, że jest to miejsce dostępne również dla osób, które nie planują długiej górskiej wycieczki.

Początki zamku

Dokładny czas powstania zamku nie jest znany. W starszych opracowaniach pojawiała się informacja o warowni istniejącej już w 1242 roku, jednak dokument zawierający tę wzmiankę jest obecnie uznawany za późniejszy falsyfikat.

Budowę murowanego zamku najczęściej łączy się z księciem świdnicko-jaworskim Bolkiem I Surowym i datuje na schyłek XIII wieku. Możliwe jest również, że warownię wzniesiono w pierwszych dziesięcioleciach XIV wieku za panowania jego syna, księcia Bernarda.

Pierwsza bezsporna wzmianka o zamku pochodzi z 1327 roku. W Cisach dokument wystawił wówczas książę Bolko II Mały, syn Bernarda i jeden z najważniejszych władców średniowiecznego Śląska.

Zamek za czasów Bolka II Małego

W 1355 roku Bolko II Mały zajął Zamek Cisy podczas akcji skierowanej przeciwko zbuntowanym właścicielom warowni położonych w górskich częściach księstwa. Nie zachowały się jednoznaczne informacje, przeciwko komu dokładnie wystąpił książę ani jakie wydarzenia doprowadziły do zbrojnej interwencji.

Po tych wydarzeniach z zamkiem związany był Mikołaj Bolcze, nazywany również Nickelem von Zeiskberg. Pełnił on ważne funkcje na dworze świdnickim, był ochmistrzem oraz okresowo burgrabią kilku śląskich zamków.

W drugiej połowie XIV wieku Cisy stały się miejscem częstych wizyt dworu świdnickiego. Przebywała tutaj między innymi księżna Agnieszka Habsburżanka, wdowa po Bolku II Małym, która po śmierci męża sprawowała dożywotnie rządy w księstwie świdnicko-jaworskim.

Kolejni właściciele

Na początku XV wieku dobra zamkowe należały do potomków Mikołaja Bolczego. W 1408 roku zamek został sprzedany Sanderowi Bolzowi von Grunau. W kolejnych dziesięcioleciach przechodził między innymi w ręce rodzin von Seydlitz i von Borsnitz.

W 1466 roku właścicielami zamku zostali przedstawiciele rodu von Czettritz ze Strugi. Rodzina ta należała do najbardziej wpływowych rodów szlacheckich ziemi wałbrzyskiej i pozostawała związana z Cisami aż do początku XVIII wieku.

W starszych przekazach zniszczenie zamku łączono z wojnami husyckimi. Nowsze badania podają tę wersję w wątpliwość, ponieważ nie ma wiarygodnych źródeł potwierdzających atak husytów na Cisy. Odkrycia archeologiczne wskazują, że warownia była intensywnie użytkowana jeszcze w drugiej połowie XV wieku.

Rozbudowa warowni

Najstarszą częścią założenia był zamek górny otoczony grubym murem obronnym. W kolejnych etapach budowy powstały międzymurze oraz dwa dziedzińce lub podzamcza, położone po przeciwnych stronach głównej części warowni.

Rozbudowę zamku łączy się przede wszystkim z okresem panowania Bolka II Małego oraz późniejszymi właścicielami z XV wieku. Od strony wschodniej powstało przedzamcze z bramą, a w późniejszym okresie również półokrągła basteja, której zadaniem była ochrona drogi dojazdowej i mostu.

Rozbudowany zamek pełnił funkcje mieszkalne, administracyjne i obronne. Mógł służyć również jako miejsce schronienia dla książęcego dworu podczas zagrożenia.

Zniszczenie i opuszczenie zamku

W 1634 roku, podczas wojny trzydziestoletniej, warownia została spalona przez wojska szwedzkie. Zniszczenia były na tyle poważne, że właściciele nie zdecydowali się na pełną odbudowę.

Pod koniec XVIII wieku ruiny zaczęto wykorzystywać jako źródło materiału budowlanego. Część kamienia miała posłużyć do prac prowadzonych przy pałacu w pobliskiej Strudze. Około 1800 roku zamek został ostatecznie opuszczony.

Pierwsze większe prace remontowe i rekonstrukcyjne przeprowadzono w latach trzydziestych XX wieku. Kolejne zabezpieczenia wykonano w latach sześćdziesiątych. Podczas prac częściowo odtworzono bramy, zabezpieczono budynek mieszkalny i uzupełniono fragmenty wieży.

W 2017 roku rozpoczęto nowe badania archeologiczne, które pozwalają lepiej poznawać kolejne fazy rozwoju warowni i sposób użytkowania zamku przez jego średniowiecznych mieszkańców.

Architektura zamku

Zamek wzniesiono na wzgórzu położonym w widłach dwóch potoków. Strome zbocza zapewniały naturalną ochronę od północy, zachodu i południowego zachodu. Z łatwiej dostępnych stron wykonano suchą fosę oraz ziemny wał.

Zamek górny miał kształt lekko trapezowatego czworoboku o wymiarach około 20-23 na 30 metrów. Otaczały go mury o grubości dochodzącej do około 2,5 metra, wzmocnione w narożnikach przyporami.

Najważniejszym elementem obronnym była cylindryczna wieża o średnicy przekraczającej 10 metrów. Pierwotne wejście znajdowało się na wysokości pierwszego piętra, co utrudniało wtargnięcie do środka podczas oblężenia.

W przeciwległej części zamku znajdował się kilkukondygnacyjny budynek mieszkalny. Badania wskazują, że posiadał trzy kondygnacje, a w jego wnętrzach działał między innymi system ogrzewania wykorzystujący gorące powietrze prowadzone pod podłogą.

Co można zobaczyć?

Do zamku prowadzi drewniana kładka przerzucona nad dawną fosą. Obecna konstrukcja została oddana do użytku w 2020 roku i zastąpiła wcześniejsze przejście prowadzące do bramy.

Podczas samodzielnego zwiedzania można zobaczyć:

• fragmenty cylindrycznej wieży głównej,
• ruiny budynku mieszkalnego,
• pozostałości murów zamku górnego,
• bramę i szyję bramną,
• dwa dziedzińce lub przedzamcza,
• fragmenty zewnętrznego obwodu obronnego,
• suchą fosę i ziemne wały,
• kamienne przypory,
• relikty bastei ochraniającej wjazd.

Układ ruin pozostaje dość dobrze czytelny, szczególnie gdy ogląda się go z poziomu dziedzińców. Zachowane mury pokazują, że Cisy nie były jedynie niewielką wieżą strażniczą, lecz rozbudowanym zespołem obronno-mieszkalnym.

Dolina Czyżynki

Zamek znajduje się w malowniczej dolinie Czyżynki. Od ruin do ujścia potoku do Strzegomki rozciąga się przełom o długości około 3,7 kilometra, zaliczany do najciekawszych krajobrazowo fragmentów tej części Sudetów.

Potok płynie miejscami przez wąski i głęboki wąwóz otoczony stromymi zboczami. W niektórych miejscach ściany doliny osiągają wysokość do około 80 metrów. Teren porasta las mieszany, a w runie występują liczne gatunki roślin leśnych.

Spacer doliną można połączyć ze zwiedzaniem ruin, tworząc dłuższą wycieczkę pieszą po Książańskim Parku Krajobrazowym.

Szlaki turystyczne

Przez okolice zamku prowadzi zielony Szlak Zamków Piastowskich. Trasa łączy Cisy z innymi zabytkami i terenami przyrodniczymi ziemi wałbrzyskiej.

W pobliżu przebiega również żółty szlak spacerowy prowadzący w kierunku Starego Książa. Dłuższą wycieczkę można zaplanować tak, aby połączyć Zamek Cisy z Zamkiem Książ, doliną Pełcznicy i innymi atrakcjami Książańskiego Parku Krajobrazowego.

Trasy prowadzące dolinami i wąwozami mogą być błotniste i śliskie po opadach. Przed dłuższą wycieczką warto sprawdzić aktualny przebieg szlaków oraz ewentualne ograniczenia związane z pracami leśnymi lub ochroną przyrody.

Zwiedzanie z dziećmi

Ruiny mogą zainteresować dzieci lubiące historie o rycerzach, książętach i średniowiecznych zamkach. Atrakcją jest przejście przez drewniany most, odkrywanie dziedzińców oraz oglądanie pozostałości okrągłej wieży.

Najkrótsza droga z leśnego parkingu jest stosunkowo krótka i nie wymaga wielogodzinnej wędrówki. Bezpośrednio w ruinach występują jednak kamienie, nierówne nawierzchnie, stopnie oraz niezabezpieczone fragmenty murów. Dzieci powinny przez cały czas pozostawać pod opieką dorosłych.

Zwykły wózek dziecięcy może nie poradzić sobie na wszystkich odcinkach leśnej drogi i w samych ruinach. Lepszym rozwiązaniem może być wózek terenowy albo nosidło.

Warto wiedzieć

Charakter obiektu

Zamek Cisy jest zabezpieczoną ruiną udostępnioną do samodzielnego zwiedzania. Na miejscu nie działa muzeum, kasa biletowa ani regularna trasa z przewodnikiem.

Nie wszystkie fragmenty murów są przeznaczone do wchodzenia. Należy respektować zabezpieczenia i nie wspinać się na korony murów.

Godziny dostępności

Ruiny są dostępne przez cały rok i nie obowiązują stałe godziny otwarcia. Najlepiej zaplanować wizytę w ciągu dnia, ponieważ teren zamku i leśne drogi nie są oświetlone.

Po silnym wietrze, ulewach albo podczas prac leśnych dostęp do wybranych odcinków drogi może być czasowo utrudniony.

Ceny biletów

Wstęp na teren ruin jest bezpłatny.

Osobne opłaty mogą obowiązywać podczas okazjonalnych wydarzeń historycznych lub imprez organizowanych w pobliżu zamku.

Czas zwiedzania

Na obejrzenie samych ruin warto przeznaczyć około 30-45 minut.

Krótka wycieczka obejmująca dojście z parkingu, zwiedzanie i powrót zajmie około godziny. Dłuższy spacer doliną Czyżynki lub szlakiem w stronę Książa może potrwać kilka godzin.

Najkrótsze dojście

Najkrótsza droga prowadzi od strony Cieszowa. Na końcu drogi znajduje się leśny parking, od którego do zamku pozostaje krótki spacer oznakowaną trasą. Odległość wynosi około 300 metrów, chociaż czas dojścia zależy od warunków terenowych i miejsca pozostawienia samochodu.

Przy parkingu znajduje się wiata turystyczna, która może być miejscem krótkiego odpoczynku lub rozpoczęcia dłuższej wycieczki.

Parking

W pobliżu początku najkrótszej trasy znajduje się bezpłatny parking leśny. Liczba miejsc jest ograniczona, dlatego w weekendy i podczas wydarzeń historycznych może być trudno znaleźć wolne miejsce.

Nie należy wjeżdżać samochodem na drogi leśne zamknięte szlabanem ani pozostawiać pojazdu w sposób utrudniający przejazd służbom leśnym.

Trudność trasy

Najkrótsze dojście do zamku jest łatwe i odpowiednie dla większości turystów. Bezpośrednio przed ruinami trzeba jednak przejść przez kładkę, a teren wewnątrz zamku jest kamienisty i nierówny.

Dłuższe szlaki przez dolinę Czyżynki i Książański Park Krajobrazowy obejmują podejścia, zejścia oraz odcinki mogące być błotniste po deszczu.

Dostępność dla osób z ograniczoną mobilnością

Ruiny nie są w pełni przystosowane do potrzeb osób poruszających się na wózkach. Leśna nawierzchnia, kładka, kamienie, stopnie i różnice poziomów mogą utrudniać dotarcie do wszystkich części zamku.

Osoby mające trudności z poruszaniem się powinny rozważyć wejście jedynie na łatwiej dostępny fragment terenu i skorzystać z pomocy osoby towarzyszącej.

Bezpieczeństwo

Zamek jest trwałą ruiną, dlatego należy uważać na luźne kamienie, nierówne stopnie i śliskie fragmenty nawierzchni. Nie wolno wspinać się na mury ani zbliżać do ich niezabezpieczonych krawędzi.

Po zmroku orientacja w lesie i na terenie zamku może być utrudniona. Warto mieć przy sobie naładowany telefon i zapisany przebieg trasy.

Zwiedzanie z psem

Do Zamku Cisy można wybrać się z psem, który na terenie parku krajobrazowego powinien być prowadzony na smyczy.

Planując dłuższą trasę w kierunku Zamku Książ, należy sprawdzić jej aktualny przebieg. Niektóre warianty prowadzą przez rezerwat przyrody „Przełomy pod Książem koło Wałbrzycha”, gdzie mogą obowiązywać dodatkowe ograniczenia dotyczące wprowadzania zwierząt.

Ubiór

Najlepiej wybrać wygodne buty terenowe z podeszwą zapewniającą dobrą przyczepność. Po deszczu droga i teren wokół fosy mogą być błotniste.

W dolinie potoku jest zwykle chłodniej i bardziej wilgotno niż na otwartym terenie. Nawet latem może przydać się lekka bluza lub kurtka przeciwdeszczowa.

Wydarzenia historyczne

W pobliżu ruin organizowane są turnieje rycerskie, obozy rekonstruktorów, pokazy walk, warsztaty dawnych rzemiosł i inscenizacje historyczne. Wydarzenia odbywają się w wyznaczonych terminach i nie stanowią stałego elementu zwiedzania.

Podczas turniejów należy liczyć się ze zwiększonym ruchem, ograniczoną liczbą miejsc parkingowych oraz czasowymi zmianami organizacji terenu.

Co zobaczyć w pobliżu?

Wizytę na Zamku Cisy można połączyć z odwiedzeniem:

• Zamku Książ,
• Zamku Stary Książ,
• Palmiarni w Wałbrzychu,
• Książańskiego Parku Krajobrazowego,
• doliny i przełomu Czyżynki,
• rezerwatu „Przełomy pod Książem koło Wałbrzycha”,
• Pałacu w Strudze,
• wieży widokowej na Trójgarbie,
• zabytków Świebodzic,
• uzdrowiskowej części Szczawna-Zdroju.

Najkrótszą wizytę można potraktować jako samodzielny spacer, natomiast bardziej doświadczeni turyści mogą włączyć ruiny do całodniowej trasy przez Książański Park Krajobrazowy.

Dlaczego warto odwiedzić?

Zamek Cisy jest jednym z najbardziej malowniczych i mniej zatłoczonych zamków w okolicach Wałbrzycha. Zachowane mury, fragment cylindrycznej wieży, dwa dziedzińce i drewniany most pozwalają rozpoznać najważniejsze elementy dawnego założenia obronnego.

Miejsce przypomina o historii książąt świdnicko-jaworskich, Bolka II Małego i księżnej Agnieszki. Jednocześnie pozostaje spokojnym celem leśnego spaceru, który można dostosować zarówno do krótkiej rodzinnej wycieczki, jak i dłuższej wędrówki po Książańskim Parku Krajobrazowym.

Największym atutem Zamku Cisy jest połączenie autentycznych średniowiecznych ruin z przyrodą doliny Czyżynki i niewielką odległością od Zamku Książ.