Cerkiew Opieki Matki Bożej w Owczarach

Drewniana cerkiew Łemków na Liście Światowego Dziedzictwa UNESCO

Cerkiew Opieki Matki Bożej w Owczarach jest jednym z najcenniejszych zabytków drewnianej architektury sakralnej w Beskidzie Niskim. Świątynię wzniesiono w 1653 roku dla miejscowej społeczności greckokatolickiej. Reprezentuje typ zachodniołemkowski, charakterystyczny dla zachodniej części historycznej Łemkowszczyzny.

Owczary znajdują się w gminie Sękowa, w malowniczej dolinie niedaleko Gorlic. Do 1949 roku miejscowość nosiła nazwę Rychwałd.

Historia świątyni

Cerkiew była przez stulecia centrum życia religijnego miejscowych Łemków. Budowla przechodziła liczne remonty i przebudowy, szczególnie w XVIII i XIX wieku. W niezmienionej formie zachowała się przede wszystkim najstarsza część nawy.

Po wysiedleniu ludności łemkowskiej w 1947 roku świątynię przejęła parafia rzymskokatolicka w Sękowej. Po powrocie części dawnych mieszkańców ponownie zaczęto odprawiać nabożeństwa greckokatolickie. Od 1998 roku cerkiew jest regularnie współużytkowana przez wiernych obu obrządków.

Dzięki ciągłemu użytkowaniu i przeprowadzanym pracom konserwatorskim budowla zachowała bardzo dobry stan. Opieka nad zabytkiem została wyróżniona międzynarodową nagrodą Europa Nostra.

Cerkiew na Liście Światowego Dziedzictwa UNESCO

W 2013 roku cerkiew w Owczarach została wpisana na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO jako część transgranicznego obiektu „Drewniane cerkwie w polskim i ukraińskim regionie Karpat”. Wpis obejmuje 16 świątyń: osiem po stronie polskiej i osiem na Ukrainie.

Owczary, Powroźnik, Brunary Wyżne, Kwiatoń i Turzańsk reprezentują w tym zespole architekturę zachodniołemkowską. UNESCO doceniło między innymi tradycyjną konstrukcję zrębową, trójdzielne plany świątyń, wysokie umiejętności dawnych cieśli oraz zachowane ikonostasy i dekoracje wnętrz.

Cerkiew jest również częścią małopolskiego Szlaku Architektury Drewnianej.

Architektura cerkwi

Świątynia została wykonana w konstrukcji zrębowej i składa się z trzech podstawowych części:

• prezbiterium, tradycyjnie nazywanego sanktuarium;
• nawy przeznaczonej dla wiernych;
• babińca położonego pod zachodnią wieżą.

Nad nawą i prezbiterium znajdują się łamane dachy namiotowe. Poszczególne części budowli wieńczą baniaste hełmy z krzyżami. Ściany oraz dachy pokrywa drewniany gont, natomiast kopuły zabezpieczono blachą.

Najwyższym elementem bryły jest wieża o konstrukcji słupowej. Jej masywna podstawa zwęża się ku górze, tworząc charakterystyczną sylwetkę widoczną z dalszej części doliny.

Od zachodu do wnętrza prowadzi portal z nadprożem wyciętym w formie tak zwanego oślego grzbietu. Zachowała się na nim data budowy cerkwi.

Kamienne ogrodzenie i dzwonnica

Cerkiew otacza kamienny mur wyznaczający teren dawnego zespołu cerkiewnego. Od zachodniej strony stoi murowana i otynkowana dzwonnica, która pełni jednocześnie funkcję bramy wejściowej.

W granicach ogrodzenia znajduje się również stary cmentarz. Całość zachowała tradycyjne położenie wśród drzew i zabudowy beskidzkiej wsi, dzięki czemu zespół pozostaje integralną częścią miejscowego krajobrazu.

Ikonostas

Najważniejszym elementem wyposażenia jest barokowy ikonostas zajmujący całą szerokość nawy. Powstał w XVIII wieku, a część znajdujących się w nim ikon datowana jest na 1712 i 1756 rok.

Ikonostas oddziela nawę przeznaczoną dla wiernych od sanktuarium. Jego kolejne rzędy przedstawiają najważniejsze postacie i wydarzenia związane z tradycją chrześcijaństwa wschodniego.

Podczas zwiedzania warto zwrócić uwagę na bogato rzeźbione ramy, złocenia, carskie wrota oraz układ ikon. Zachowanie kompletnej przegrody ołtarzowej jest jednym z głównych powodów wyjątkowej wartości wnętrza.

Ołtarze boczne i polichromia

W nawie zachowały się dwa barokowe ołtarze boczne. W północnym umieszczono XIX-wieczną ikonę Matki Bożej z Dzieciątkiem, natomiast w południowym dużą ikonę św. Mikołaja z początku XVIII wieku.

Ściany i stropy pokrywa dekoracyjna polichromia wykonana w 1938 roku. Malowidła uzupełniają starsze wyposażenie i tworzą barwne tło dla ikonostasu oraz ołtarzy.

Część najstarszych ikon związanych ze świątynią nie znajduje się już w Owczarach. Zostały przeniesione do zbiorów muzealnych między innymi w Łańcucie, Krakowie i Sanoku.

Dziedzictwo Łemków

Cerkiew jest materialnym świadectwem historii Łemków zamieszkujących przez stulecia Beskid Niski. Jej forma, ikonostas i układ wnętrza zostały dostosowane do liturgii Kościoła wschodniego oraz miejscowych tradycji budowlanych.

Szczególną wartość ma fakt, że obiekt nie został przekształcony wyłącznie w muzeum. Nadal odbywają się w nim nabożeństwa greckokatolickie i rzymskokatolickie, dzięki czemu świątynia zachowała pierwotną funkcję religijną.

Zwiedzanie cerkwi

Cerkiew jest czynnym obiektem sakralnym. Zgodnie z informacjami Szlaku Architektury Drewnianej jest udostępniana turystom w sezonie letnim. W niedziele i święta odbywają się nabożeństwa greckokatolickie o 8:30 oraz rzymskokatolickie o 12:00. Godziny mogą ulec zmianie, dlatego dostępność wnętrza należy potwierdzić przed przyjazdem.

Grupy powinny wcześniej uzgodnić termin zwiedzania. Przy wejściu może być obecny opiekun, który opowiada o historii budowli i najważniejszych elementach wyposażenia.

Podczas wizyty należy:

• zachować ciszę;
• nie przeszkadzać w nabożeństwach;
• stosować się do poleceń opiekuna;
• nie dotykać ikon i wyposażenia;
• przed fotografowaniem wnętrza upewnić się, że jest ono dozwolone;
• nie używać lampy błyskowej.

Ile czasu przeznaczyć?

Na spokojne obejrzenie cerkwi z zewnątrz, wejście do wnętrza i spacer po terenie zespołu warto przeznaczyć około 45-60 minut.

Zwiedzanie z opiekunem lub przewodnikiem może potrwać dłużej, szczególnie gdy obejmuje dokładne omówienie ikonostasu i historii Łemków.

Dojazd

Owczary znajdują się około 10 km od Gorlic. Do wsi prowadzi lokalna droga od strony Sękowej i Siar. Cerkiew stoi w środkowej części miejscowości i jest dobrze widoczna z drogi.

Liczba miejsc postojowych w bezpośrednim sąsiedztwie może być ograniczona. Samochód należy pozostawić tak, aby nie blokować przejazdu oraz wjazdów na posesje.

Co warto zobaczyć w pobliżu?

Wizytę w Owczarach można połączyć z odwiedzeniem:

• cerkwi św. Paraskewy w Kwiatoniu;
• kościoła św. Filipa i św. Jakuba w Sękowej;
• cerkwi św. Michała Archanioła w Ropicy Górnej;
• Gorlic;
• Magurskiego Parku Narodowego;
• skansenu w Szymbarku;
• cmentarzy wojennych z okresu I wojny światowej.

Cerkiew w Kwiatoniu oraz kościół w Sękowej również znajdują się na Liście Światowego Dziedzictwa UNESCO. W regionie można dzięki temu zaplanować całodniową trasę łączącą kilka najcenniejszych drewnianych świątyń Małopolski.

Dlaczego warto odwiedzić cerkiew w Owczarach?

Cerkiew Opieki Matki Bożej należy do najlepiej zachowanych świątyń zachodniołemkowskich. Zachwyca harmonijną sylwetką, gontowymi dachami, wysoką wieżą i kompletnym wyposażeniem wnętrza.

Największą wartość mają barokowy ikonostas, zabytkowe ikony, polichromia oraz autentyczne otoczenie z kamiennym murem, cmentarzem i dzwonnicą.

Cerkiew jest nie tylko zabytkiem oglądanym przez turystów, lecz także miejscem regularnych nabożeństw dwóch obrządków. Dzięki temu pozwala poznać zarówno dawną architekturę Łemkowszczyzny, jak i jej nadal żywe dziedzictwo religijne.