Cerkiew św. Paraskewy w Kwiatoniu

Cerkiew św. Paraskewy w Kwiatoniu - perła architektury łemkowskiej UNESCO

Cerkiew św. Paraskewy w Kwiatoniu jest jednym z najcenniejszych zabytków drewnianej architektury sakralnej Beskidu Niskiego. Stoi w niewielkiej wsi pomiędzy Uściem Gorlickim a Wysową-Zdrojem, na terenie historycznej Łemkowszczyzny.

Świątynia powstała prawdopodobnie w drugiej połowie XVII wieku. W opracowaniach pojawia się również rok 1700, jednak dokładnej daty budowy nie udało się jednoznacznie ustalić.

Po wysiedleniu miejscowej ludności łemkowskiej w 1947 roku cerkiew przejął Kościół rzymskokatolicki. Obecnie pełni funkcję kościoła filialnego i jednocześnie pozostaje ważnym zabytkiem dawnej kultury Łemków.

Cerkiew na Liście UNESCO

W 2013 roku świątynię wpisano na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO jako część transgranicznego obiektu „Drewniane cerkwie w polskim i ukraińskim regionie Karpat”.

Wpis obejmuje 16 drewnianych cerkwi - po osiem w Polsce i Ukrainie. Kwiatoń jest jednym z najcenniejszych przykładów zachodniołemkowskiej tradycji budowlanej.

Cerkiew znajduje się również na małopolskim Szlaku Architektury Drewnianej.

Architektura zachodniołemkowska

Świątynię wzniesiono w konstrukcji zrębowej. Ma tradycyjny trójdzielny układ obejmujący:

• prezbiterium,
• nawę,
• babiniec położony pod wieżą.

Każda część posiada odrębne zwieńczenie. Bryła stopniowo wznosi się od niewielkiego prezbiterium, przez wyższą nawę, aż po dominującą nad całością smukłą wieżę.

Ściany i dachy pokrywa drewniany gont, a poszczególne części wieńczą baniaste hełmy z pozornymi latarniami i krzyżami.

Wieża ma konstrukcję słupową i jest najwyższym elementem budowli. Związana jest z nią data 1743 zachowana na jednym z elementów konstrukcyjnych, choć nie wiadomo, czy oznacza budowę wieży, czy remont wcześniejszej konstrukcji.

Otoczenie cerkwi

Świątynia stoi na niewielkim wzniesieniu, otoczona drewnianym ogrodzeniem z gontowymi daszkami.

W obrębie zespołu znajduje się również dawny cmentarz. Zabytkowe nagrobki, stare drzewa i beskidzki krajobraz tworzą spójną całość z drewnianą architekturą cerkwi.

Otoczenie jest integralnym elementem zabytkowego zespołu wpisanego na Listę UNESCO.

Polichromia z 1811 roku

Wnętrze cerkwi pokrywa bogata polichromia figuralna i ornamentalna wykonana w 1811 roku.

Malowidła zdobią ściany, stropy i kopuły. Przedstawiają postacie świętych, motywy roślinne oraz elementy architektoniczne. Namalowane kolumny, gzymsy i podziały ścian tworzą wrażenie bardziej rozbudowanego, murowanego wnętrza.

Po pracach konserwatorskich dekoracje odzyskały intensywne barwy i należą dziś do najbardziej charakterystycznych elementów świątyni.

Ikonostas Michała Bogdańskiego

Najważniejszym elementem wyposażenia jest ikonostas oddzielający nawę od prezbiterium.

Powstał w 1904 roku, a ikony wykonał Michał Bogdański. Zachowuje tradycyjny wielostrefowy układ z ikonami namiestnymi, carskimi wrotami oraz kolejnymi rzędami przedstawiającymi święta, apostołów i proroków.

Bogato rzeźbione i złocone obramienia dobrze współgrają z polichromią wnętrza.

Pozostałe wyposażenie

W cerkwi zachowały się również dwa ołtarze boczne oraz XIX-wieczny ołtarz główny.

Historyczne wyposażenie uzupełniają elementy snycerskie, ławy i chór muzyczny. Mimo późniejszych zmian wnętrze nadal zachowuje czytelny charakter dawnej świątyni greckokatolickiej.

Dziedzictwo dawnej Łemkowszczyzny

Przez stulecia cerkiew była centrum życia religijnego mieszkańców Kwiatonia. Jej forma została dostosowana do liturgii wschodniej oraz lokalnych tradycji ciesielskich.

Po wysiedleniach ludności łemkowskiej po II wojnie światowej świątynia pozostała jednym z najważniejszych materialnych świadectw dawnej kultury regionu.

Dziś łączy funkcję czynnego kościoła rzymskokatolickiego z rolą zabytku udostępnianego turystom.

Co warto zobaczyć?

Podczas wizyty szczególnie warto zwrócić uwagę na:

• harmonijną trójdzielną bryłę,
• smukłą wieżę,
• gontowe dachy i baniaste hełmy,
• polichromię z 1811 roku,
• ikonostas Michała Bogdańskiego,
• zabytkowe ołtarze,
• dawny cmentarz i otoczenie cerkwi.

Najlepiej obejść budynek przed wejściem, ponieważ charakterystyczne stopniowanie bryły jest szczególnie dobrze widoczne z zewnątrz.

Informacje praktyczne

Zwiedzanie. Cerkiew jest czynnym obiektem sakralnym i jest udostępniana turystom w określonych terminach. Godziny mogą zmieniać się zależnie od sezonu, nabożeństw i uroczystości, dlatego przed dalszym dojazdem warto sprawdzić aktualne informacje.

Fotografowanie. Wewnątrz należy stosować się do wskazówek opiekuna i zapytać o zgodę na wykonywanie zdjęć.

Czas wizyty. Na spokojne obejrzenie bryły, wnętrza i otoczenia warto przeznaczyć około 45-60 minut.

Co warto zobaczyć w pobliżu?

Wycieczkę do Kwiatonia można połączyć z odwiedzeniem:

• cerkwi w Owczarach,
• cerkwi w Skwirtnem,
• cerkwi w Brunarach,
• Wysowej-Zdroju,
• Uścia Gorlickiego,
• Magurskiego Parku Narodowego,
• Skansenu Wsi Pogórzańskiej w Szymbarku.

Cerkiew w Owczarach i cerkiew w Brunarach, podobnie jak świątynia w Kwiatoniu, należą do zespołu drewnianych cerkwi wpisanych na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO.

Dlaczego warto odwiedzić cerkiew w Kwiatoniu?

Cerkiew św. Paraskewy jest jednym z najbardziej harmonijnych przykładów drewnianej architektury łemkowskiej. Smukła wieża, gontowe dachy i stopniowo wznoszące się części budowli tworzą wyjątkowo charakterystyczną sylwetkę.

Wnętrze zachowało bogatą polichromię z 1811 roku, ikonostas Michała Bogdańskiego oraz historyczne ołtarze. Dzięki temu świątynia jest cenna zarówno jako dzieło architektury, jak i miejsce pozwalające poznać kulturę dawnej Łemkowszczyzny.

Wpis na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO potwierdza międzynarodową rangę zabytku i sprawia, że Kwiatoń jest jednym z najważniejszych punktów na trasie drewnianych cerkwi Beskidu Niskiego.