Piramida w Rapie - tajemnicze mauzoleum rodu von Fahrenheid
Piramida w Rapie to jeden z najbardziej niezwykłych zabytków północnych Mazur. Ukryta w lesie budowla przypominająca egipski grobowiec znajduje się w miejscowości Rapa, na terenie gminy Banie Mazurskie w powiecie gołdapskim. Przez lata otaczały ją opowieści o mumiach, tajemniczym promieniowaniu i klątwie strzegącej pochowanych wewnątrz członków rodu von Fahrenheid.
W rzeczywistości jest to dawna kaplica grobowa związana z jedną z najbogatszych rodzin Prus Wschodnich. Jej nietypowa forma, położenie na skraju podmokłego lasu oraz burzliwe dzieje sprawiają, że Piramida w Rapie należy do najciekawszych atrakcji historycznych województwa warmińsko-mazurskiego.
Historia Piramidy w Rapie
W popularnych opracowaniach często podawano, że piramidę zbudowano w 1811 roku. Nowsze badania historyczne i archeologiczne wskazują jednak, że budowla prawdopodobnie powstała już w latach 1792-1795. Początkowo mogła pełnić funkcję lodowni należącej do zespołu pałacowo-parkowego w Rapie, a dopiero później została przekształcona w rodzinne mauzoleum.
Założenie powstało na końcu grobli usypanej na podmokłym terenie, przypuszczalnie na osi widokowej dawnego pałacu. Kształt budowli mógł być inspirowany podobną piramidą wzniesioną w latach 1791-1792 w Nowym Ogrodzie w Poczdamie, która również służyła jako miejsce przechowywania lodu.
W 1795 roku zmarła Fridericke z domu Austin, żona Johanna Friedricha Wilhelma von Fahrenheida. Jej ciało najprawdopodobniej jako pierwsze umieszczono w budowli, która została następnie zaadaptowana na rodzinny grobowiec. Data 1811 roku, często uznawana dawniej za moment powstania piramidy, wiąże się ze śmiercią kolejnej pochowanej tam osoby - wnuczki fundatora o imieniu Ninette.
Ród von Fahrenheidów
Fundatorem budowli był Johann Friedrich Wilhelm von Fahrenheid - zamożny właściciel ziemski, królewski radca i członek loży wolnomularskiej „Pod Trzema Koronami” w Królewcu. Na początku XIX wieku należał do największych posiadaczy ziemskich w Prusach Wschodnich.
Fahrenheidowie byli rodem związanym z Królewcem oraz terenami dzisiejszych Mazur i obwodu królewieckiego. Z tej samej rodziny wywodził się Daniel Gabriel Fahrenheit - urodzony w Gdańsku fizyk, twórca skali temperatury używanej do dziś między innymi w Stanach Zjednoczonych.
W późniejszym okresie rodzina zasłynęła także jako kolekcjonerzy sztuki. W należących do niej Małych Bejnunach powstał neoklasycystyczny pałac z bogatą kolekcją kopii antycznych rzeźb. Rezydencja znalazła się po II wojnie światowej po stronie radzieckiej i ostatecznie została zniszczona. Pałac w samej Rapie spłonął natomiast w latach 70. XX wieku.
Kto został pochowany w piramidzie?
W grobowcu złożono szczątki przedstawicieli kilku pokoleń rodu von Fahrenheid. Wśród pochowanych znajdowali się między innymi:
- Fridericke von Fahrenheid, zmarła w 1795 roku,
- jej wnuczka Ninette, zmarła w 1811 roku,
- Johann Friedrich Wilhelm von Fahrenheid, zmarły w 1834 roku,
- Wilhelmine z domu Lehmann, zmarła w 1847 roku,
- Friedrich Heinrich Johann von Fahrenheid, zmarły w 1849 roku.
W późniejszym okresie w mauzoleum umieszczano prawdopodobnie również szczątki osób należących do spokrewnionych rodzin von Bujack i von Altenstadt. Łącznie w grobowcu miały znajdować się szczątki siedmiu osób reprezentujących co najmniej trzy pokolenia.
Architektura mazurskiej piramidy
Mauzoleum ma około 16 metrów wysokości i zostało wzniesione na planie kwadratu o boku około 10 metrów. Dolną część tworzy masywny korpus z kamienia polnego i cegły, nad którym wznosi się wysoki dach w formie ostrosłupa.
Wejście umieszczono w dekoracyjnym, łukowo zamkniętym portalu. Fasada została ozdobiona krzyżem, a niewielkie otwory zapewniają wentylację wnętrza. Po przeprowadzonej renowacji przywrócono jasne tynki, ceglane obramienia oraz historyczne detale architektoniczne.
Forma piramidy bywa łączona z fascynacją starożytnym Egiptem i symboliką wolnomularską. Badania wskazujące na podobieństwo do poczdamskiej lodowni sugerują jednak, że inspiracja mogła mieć również bardziej praktyczne i parkowe źródło. Popularną informację o autorstwie duńskiego rzeźbiarza Bertela Thorvaldsena należy traktować ostrożnie, ponieważ nie potwierdzają jej jednoznaczne dokumenty.
Mumie z Rapy
Szczątki osób pochowanych w grobowcu uległy naturalnej mumifikacji. Zachowały się nie tylko fragmenty ciał, ale również części ubrań, co przez lata przyciągało poszukiwaczy sensacji i miłośników tajemniczych historii.
Proces ten wiązano z warunkami panującymi wewnątrz budowli, między innymi z cyrkulacją powietrza i specyficznym mikroklimatem. Nie ma natomiast naukowych dowodów na to, że mumifikację spowodowała „energia piramidy”, promieniowanie geomagnetyczne lub działanie rzekomych linii mocy.
Opowieści o zatrzymujących się zegarkach, znikających owadach oraz uzdrawiającej energii należy traktować jako legendy, które powstały wokół nietypowej formy budowli i zachowanych w niej szczątków. Badacze zajmujący się grobowcem zwracali uwagę, że tego rodzaju sensacyjne historie przez lata przesłaniały jego rzeczywistą wartość historyczną.
Dewastacja grobowca
Piramida była wielokrotnie plądrowana i bezczeszczona. Do pierwszych poważnych zniszczeń doszło prawdopodobnie podczas I wojny światowej, a kolejne nastąpiły na przełomie 1944 i 1945 roku. Po wojnie porzucony grobowiec pozostawał bez odpowiedniej ochrony.
W drugiej połowie XX wieku uszkodzono trumny i szczątki pochowanych osób. Budowla była również rozbierana w poszukiwaniu rzekomych skarbów. Pomimo wpisania jej do rejestru zabytków w 1992 roku stan mauzoleum nadal się pogarszał.
Dopiero zabezpieczenie otworów kratami oraz zamurowanie wejścia w 2010 roku ograniczyło dalsze akty wandalizmu.
Badania i renowacja Piramidy w Rapie
W 2015 roku obiekt został dokładnie przebadany przez specjalistów związanych z Instytutem Archeologii Uniwersytetu Warszawskiego. Wykonano skanowanie laserowe, pomiary termowizyjne i badania georadarem. Przeprowadzono również analizę antropologiczną szczątków oraz inwentaryzację wnętrza.
Kompleksową renowację przeprowadzono w 2018 roku. Wzmocniono mury i fundamenty, odtworzono elewacje, portal oraz otwory okienne, zabezpieczono trumny i uporządkowano szczątki. Prace zakończyły się odbiorem technicznym 26 listopada 2018 roku. Ich koszt wyniósł około 890 tysięcy złotych, a inwestycję sfinansowano z Funduszu Leśnego.
Dzięki pracom konserwatorskim piramida odzyskała historyczny wygląd i została zabezpieczona przed dalszym niszczeniem.
Jak dotrzeć do Piramidy w Rapie?
Piramida znajduje się na północ od Bań Mazurskich, w lesie przy lokalnej drodze prowadzącej do Rapy. Przy głównej drodze przygotowano miejsce postojowe, od którego do zabytku prowadzi krótka leśna alejka. Spacer zajmuje kilka minut.
Obiekt nie funkcjonuje jak tradycyjne muzeum. Mauzoleum ogląda się przede wszystkim z zewnątrz, natomiast wnętrze można zobaczyć jedynie przez zabezpieczone otwory i kraty. Wejście do komory grobowej nie jest udostępnione turystom.
Warto wiedzieć
- Piramida znajduje się w Rapie w gminie Banie Mazurskie, niedaleko Gołdapi.
- Budowla powstała najprawdopodobniej około 1792-1795 roku, a nie - jak długo podawano - dopiero w 1811 roku.
- Pierwotnie mogła być lodownią należącą do parku pałacowego.
- Mauzoleum ma około 16 metrów wysokości.
- Wewnątrz spoczywają szczątki kilku pokoleń rodziny von Fahrenheid.
- Zwiedzanie otoczenia piramidy jest bezpłatne, ale nie można wchodzić do komory grobowej.
- Jest to miejsce pochówku, dlatego należy zachować spokój i nie próbować przekraczać zabezpieczeń.
- Po opadach leśna ścieżka może być błotnista, dlatego warto zabrać odpowiednie obuwie.
Co zobaczyć w okolicy?
Wycieczkę do Rapy można połączyć ze zwiedzaniem Gołdapi, Puszczy Rominckiej oraz monumentalnych mostów kolejowych w Stańczykach. Region przecina również Wschodni Szlak Rowerowy Green Velo, którego trasa prowadzi między innymi przez Banie Mazurskie, Gołdap, Dubeninki i Stańczyki.
Dlaczego warto zobaczyć Piramidę w Rapie?
Piramida w Rapie jest wyjątkowym połączeniem dawnej architektury parkowej, rodzinnego mauzoleum i symboliki charakterystycznej dla przełomu XVIII i XIX wieku. Jej historia pokazuje również, jak łatwo wartościowy zabytek może zostać zniszczony, gdy przez wiele lat pozostaje bez opieki.
Odrestaurowana budowla stojąca pośród mazurskiego lasu nadal zachowuje tajemniczą atmosferę. Warto jednak patrzeć na nią nie tylko przez pryzmat legend o mumiach i niezwykłej energii, lecz przede wszystkim jako na cenny zabytek przypominający o dawnych mieszkańcach Prus Wschodnich i skomplikowanej historii północnych Mazur.
