Świętokrzyski Park Narodowy - kraina puszczy, gołoborzy i dawnych legend
Świętokrzyski Park Narodowy chroni najcenniejsze fragmenty Gór Świętokrzyskich, w tym Pasmo Łysogórskie z Łysicą i Łysą Górą, część Pasma Klonowskiego, Chełmową Górę oraz fragmenty dolin Wilkowskiej i Dębniańskiej. Park zajmuje 7626,45 ha, a otaczająca go otulina ponad 20,7 tys. ha.
Łagodne, porośnięte lasami wzniesienia skrywają jedne z najstarszych skał odsłaniających się na powierzchni Polski. Najbardziej charakterystycznym elementem krajobrazu są gołoborza - rozległe rumowiska skalne, które stały się symbolem całego regionu.
Historia Świętokrzyskiego Parku Narodowego
Pierwsze postulaty objęcia Łysogór ochroną pojawiły się na początku XX wieku. W 1908 roku Komisja Ochrony Zabytków Przyrody Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego zaproponowała utworzenie na tym terenie rezerwatu.
W 1920 roku powstał rezerwat ścisły na Chełmowej Górze, utworzony w celu ochrony naturalnego stanowiska modrzewia polskiego. Cztery lata później ochroną objęto Łysicę i Łysą Górę. Tereny te utworzyły później przyrodniczy trzon parku narodowego.
Świętokrzyski Park Narodowy został utworzony na podstawie rozporządzenia z 1 kwietnia 1950 roku. Należy tym samym do najstarszych parków narodowych w Polsce. W 1996 roku jego granice rozszerzono między innymi o część Pasma Klonowskiego i kompleks Zapusty.
Jedne z najstarszych gór w Polsce
Góry Świętokrzyskie są uznawane za najstarsze góry w Polsce. Ich obecny krajobraz jest rezultatem bardzo długiej historii geologicznej, kolejnych ruchów górotwórczych, erozji oraz wielokrotnego niszczenia dawnych pasm.
W przeciwieństwie do Tatr nie mają ostrych grani ani wysokich skalnych ścian. Wyróżniają się łagodnymi wzniesieniami, szerokimi dolinami i gęstymi lasami, pod którymi ukryte są skały liczące setki milionów lat.
Gołoborza - symbol Gór Świętokrzyskich
Nazwa „gołoborze” pochodzi z miejscowej gwary i oznacza teren „goły od boru”, czyli pozbawiony lasu. Gołoborza tworzą nagromadzenia dużych, ostrokrawędzistych bloków piaskowca kwarcytowego, którego wiek przekracza 500 milionów lat.
Rumowiska powstały przede wszystkim w plejstocenie, gdy w chłodnym klimacie peryglacjalnym zamarzająca w szczelinach woda rozsadzała skały. Współcześnie gołoborza są formami kopalnymi - nie powiększają się, lecz bardzo powoli zarastają w wyniku naturalnej sukcesji roślinności.
Łączna powierzchnia zachowanych gołoborzy na terenie parku wynosi około 22 ha. Największe znajduje się na Łysej Górze. Nosi imię botanika Romana Kobendzy i zajmuje 3,84 ha.
Galeria widokowa na Łysej Górze
Fragment największego gołoborza można oglądać ze specjalnej galerii widokowej na Łysej Górze. Konstrukcja umożliwia wejście ponad rumowisko bez niszczenia skał, mchów, porostów i innych organizmów zasiedlających to wyjątkowo trudne środowisko.
W pobliżu galerii przebiega pozostałość kamiennego wału kultowego, datowanego na okres od VII do XI wieku. Jest to jeden z najważniejszych śladów przedchrześcijańskiej historii Łysej Góry.
Łysica - najwyższe wzniesienie Gór Świętokrzyskich
Łysica jest najwyższym wzniesieniem Gór Świętokrzyskich. Oficjalne materiały parku podają wysokość 612 m n.p.m., choć wyższy, wschodni wierzchołek masywu, nazywany Agatą, bywa określany na podstawie nowszych pomiarów jako mający około 614 m n.p.m.
Najpopularniejszy szlak na Łysicę rozpoczyna się w Świętej Katarzynie. Trasa prowadzi obok klasztoru bernardynek, kapliczki i źródełka św. Franciszka, a następnie wspina się kamienistą drogą przez las.
Odcinek prowadzący na szczyt ma około 2,5 km, a orientacyjny czas podejścia wynosi godzinę. Choć nie jest to trasa wysokogórska, liczne kamienie, korzenie i śliskie po deszczu podłoże wymagają odpowiedniego obuwia.
Łysa Góra i Święty Krzyż
Łysa Góra, nazywana również Łyścem lub Świętym Krzyżem, osiąga 595 m n.p.m. Jest drugim pod względem wysokości wzniesieniem Łysogór, ale pod względem historycznym i kulturowym należy do najważniejszych miejsc regionu.
Na szczycie znajduje się zabytkowy zespół klasztorny związany z kultem relikwii Drzewa Krzyża Świętego. W przeszłości prowadził tu jeden z najważniejszych szlaków pielgrzymkowych dawnej Polski.
Na Święty Krzyż można wejść tak zwaną Drogą Królewską z Nowej Słupi albo dotrzeć łagodniejszą drogą asfaltową od strony Huty Szklanej. W tej części parku znajdują się również Muzeum Przyrodnicze ŚPN oraz wejście na galerię widokową nad gołoborzem.
Legendy o czarownicach i pogańskich obrzędach
Łysa Góra od wieków otoczona jest opowieściami o sabatach czarownic, magicznych obrzędach i tajemniczych spotkaniach odbywających się na szczycie. Legendy te stały się jednym z najbardziej rozpoznawalnych elementów folkloru Gór Świętokrzyskich.
Opowieści o czarownicach należy odróżnić od odkrytych przez badaczy pozostałości kamiennego wału kultowego. Wał jest rzeczywistym zabytkiem archeologicznym, natomiast historie o sabatach należą do lokalnych podań rozwijanych przez kolejne pokolenia. Park wyznaczył również ścieżkę edukacyjną odnoszącą się do dawnych kultów, legend i historii powstańczych kryjówek.
Puszcza Jodłowa i naturalne lasy
Lasy zajmują prawie 94% powierzchni Świętokrzyskiego Parku Narodowego. Ich charakter zmienia się w zależności od wysokości, nachylenia stoków, rodzaju gleby i warunków klimatycznych.
Szczególną wartość mają stare fragmenty Puszczy Jodłowej, w których pozostawia się obumarłe drzewa. Martwe drewno stanowi środowisko życia wielu grzybów, owadów, ptaków i innych organizmów, a jego obecność świadczy o naturalnym charakterze leśnych ekosystemów.
Świat zwierząt parku jest niezwykle różnorodny. Na jego terenie oraz w otulinie stwierdzono między innymi 137 gatunków ptaków i 53 gatunki ssaków. Symbolem graficznym parku jest jeleń z podwójnym krzyżem umieszczonym pomiędzy porożem.
Chełmowa Góra
Chełmowa Góra znajduje się w części Pasma Pokrzywiańskiego, niedaleko Nowej Słupi. To właśnie tutaj w 1920 roku utworzono pierwszy rezerwat przyrody w Górach Świętokrzyskich.
Głównym celem ochrony było zachowanie naturalnego stanowiska modrzewia polskiego. Rezerwat stał się jednym z najważniejszych punktów w historii ochrony przyrody regionu oraz początkiem działań, które doprowadziły do utworzenia parku narodowego.
Szlaki turystyczne w Świętokrzyskim Parku Narodowym
Na terenie parku przygotowano 14 propozycji tras turystycznych oraz siedem oznakowanych ścieżek edukacyjnych. Pozwalają one poznać zarówno przyrodę, jak i historię oraz dziedzictwo kulturowe Łysogór.
Do najpopularniejszych tras należą:
- podejście ze Świętej Katarzyny na Łysicę,
- Droga Królewska z Nowej Słupi na Święty Krzyż,
- przejście z Huty Szklanej na Łysą Górę,
- fragment Głównego Szlaku Świętokrzyskiego prowadzący grzbietem Łysogór,
- trasy w rejonie Chełmowej Góry, Bodzentyna i Pasma Klonowskiego.
Długość i trudność wycieczki warto dopasować do kondycji, pogody i pory roku. Kamienne szlaki po opadach stają się śliskie, natomiast zimą mogą być pokryte śniegiem lub lodem.
Muzeum Przyrodnicze na Świętym Krzyżu
Muzeum Przyrodnicze Świętokrzyskiego Parku Narodowego mieści się na Świętym Krzyżu. Ekspozycja przybliża budowę geologiczną Łysogór, powstawanie gołoborzy, naturalne procesy zachodzące w lesie oraz świat roślin i zwierząt regionu.
Wizyta w muzeum stanowi dobre uzupełnienie spaceru po parku, szczególnie w przypadku rodzin z dziećmi i grup szkolnych. Godziny otwarcia mogą zmieniać się sezonowo, dlatego przed wyjazdem należy sprawdzić aktualny komunikat parku.
Zasady zwiedzania parku
Po Świętokrzyskim Parku Narodowym można poruszać się wyłącznie oznakowanymi szlakami oraz trasami udostępnionymi do działalności edukacyjnej. Nie należy wchodzić na gołoborza poza przygotowaną galerią, zbierać skał, roślin i grzybów ani płoszyć zwierząt.
Psy można prowadzić na smyczy wyłącznie na dwóch udostępnionych odcinkach: asfaltową drogą z Huty Szklanej na Łysą Górę oraz ścieżką pieszo-rowerową między Świętą Katarzyną a Podgórzem. Na pozostałych szlakach, ścieżkach edukacyjnych i w obiektach edukacyjnych obowiązuje zakaz wprowadzania psów.
Bilety wstępu
W 2026 roku opłata za wstęp na udostępnione szlaki i trasy Świętokrzyskiego Parku Narodowego wynosi 11 zł za bilet normalny oraz 5,50 zł za ulgowy.
Wejście na galerię widokową na gołoborzu jest biletowane oddzielnie. Bilet normalny kosztuje 14 zł, ulgowy 7,50 zł, a specjalny 5 zł. Dostępne są również bilety łączące wejście do parku z wizytą na galerii. Cennik może zostać zmieniony, dlatego przed przyjazdem warto sprawdzić aktualne informacje.
Warto wiedzieć
- Świętokrzyski Park Narodowy został utworzony w 1950 roku.
- Zajmuje powierzchnię 7626,45 ha.
- Obejmuje między innymi Łysicę, Łysą Górę i Chełmową Górę.
- Największe gołoborze znajduje się na Łysej Górze.
- Lasy zajmują prawie 94% powierzchni parku.
- Symbolem parku jest jeleń z podwójnym krzyżem.
- Wstęp na udostępnione szlaki jest płatny przez cały rok.
- Bilet na galerię widokową na gołoborzu kupuje się oddzielnie lub w pakiecie.
- Samochód można pozostawić między innymi w Świętej Katarzynie, Nowej Słupi lub Hucie Szklanej.
- Przed wycieczką warto sprawdzić komunikat turystyczny oraz ewentualne zamknięcia tras.
Kiedy najlepiej odwiedzić park?
Świętokrzyski Park Narodowy można odwiedzać przez cały rok. Wiosną las wypełnia się świeżą zielenią, latem zapewnia cień podczas wędrówek, a jesienią Łysogóry przyciągają intensywnymi barwami.
Zimą niewysokie góry mogą wydawać się łatwe, jednak oblodzone kamienie i korzenie znacznie utrudniają wędrówkę. Niezależnie od pory roku warto zabrać buty z przyczepną podeszwą oraz odzież chroniącą przed deszczem.
Dlaczego warto odwiedzić Świętokrzyski Park Narodowy?
Świętokrzyski Park Narodowy łączy wyjątkową przyrodę z historią, archeologią i lokalnymi legendami. Na stosunkowo niewielkim obszarze można zobaczyć pradawne skały, gołoborza, naturalne lasy, zabytki sakralne i pozostałości dawnych miejsc kultu.
To dobre miejsce zarówno na krótką rodzinną wycieczkę na Łysicę, jak i całodniową wędrówkę grzbietem Łysogór. Spokojny krajobraz, szum Puszczy Jodłowej i atmosfera Świętego Krzyża sprawiają, że jest to jeden z najbardziej charakterystycznych parków narodowych w Polsce.
