Zamek w Przedczu

Zamek w Przedczu - pozostałości warowni Kazimierza Wielkiego

Zamek w Przedczu jest pozostałością średniowiecznej warowni wzniesionej z polecenia Kazimierza Wielkiego. Z dawnego założenia zachowały się przede wszystkim okrągła wieża, fragment kamiennego muru, piwnice oraz elementy przyziemia. Na ruinach pozostałej części zamku stoi obecnie XIX-wieczny budynek dawnego kościoła ewangelickiego, w którym działa Miejsko-Gminny Ośrodek Kultury.

Zespół znajduje się na wzgórzu w pobliżu Jeziora Przedeckiego. Połączenie średniowiecznej baszty z neogotycką świątynią sprawia, że obiekt ma nietypową formę i wyraźnie różni się od klasycznych ruin zamkowych.

Od grodu do murowanego zamku

Przed powstaniem zamku na wzgórzu znajdował się drewniano-ziemny gród. W 1329 roku został zdobyty przez oddział krzyżacki, a w 1331 roku Krzyżacy ponownie zajęli Przedecz i pozostałą część Kujaw. Ziemie te wróciły do Królestwa Polskiego po pokoju kaliskim zawartym w 1343 roku.

Kazimierz Wielki uzyskał dobra przedeckie w 1347 roku i polecił zastąpić wcześniejszy gród murowaną warownią. Budowę rozpoczęto prawdopodobnie niedługo później, a zamek ukończono przed 1360 rokiem. Miał chronić północne Kujawy i należał do sieci zamków wznoszonych przez króla na pograniczu państwa.

Jak wyglądał zamek?

Warownię otaczały mury i fosa połączona z jeziorem. Do środka prowadził most zwodzony oraz murowana brama. W obrębie zamku znajdowały się między innymi budynek mieszkalny, pomieszczenia gospodarcze i kaplica.

Najlepiej zachowanym elementem jest okrągła wieża o średnicy około 7,5 metra. Pełniła funkcję ostatniego punktu obrony, w którym część załogi mogła schronić się po zdobyciu pozostałych zabudowań. W jej dolnej części znajdował się loch więzienny.

Wieżę określa się czasem jako stołp, jednak nie była typową wolnostojącą wieżą umieszczoną pośrodku dziedzińca. Przylegała do wschodniej części murów zamku.

Siedziba starostów królewskich

Po przesunięciu granic Polski w wyniku wojny trzynastoletniej zamek utracił wcześniejsze znaczenie militarne. Nadal pozostawał jednak siedzibą starostów przedeckich i centrum administracyjnym królewskich dóbr.

W połowie XVI wieku, za panowania Zygmunta Augusta i starosty Wojciecha Korycińskiego, przeprowadzono gruntowną odbudowę i rozbudowę zaniedbanej warowni. Opis z 1565 roku wymienia otoczony murem zamek z wieżą bramną, wielokondygnacyjnym domem mieszkalnym oraz okrągłą wieżą więzienną.

Upadek warowni

Wbrew często powtarzanej informacji zamek nie został bezpośrednio zniszczony podczas potopu szwedzkiego. Ucierpiały wówczas miasto i przygródek, natomiast sama warownia przetrwała. Jej upadek był przede wszystkim skutkiem późniejszego braku remontów i stopniowego opuszczania zabudowań.

W 1766 roku fosa była już zasypana, a większość murów i budynków leżała w ruinie. Do końca XVIII wieku zachowały się przede wszystkim okrągła wieża, fragmenty piwnic oraz przyziemia murów obronnych.

Dawny kościół ewangelicki

W latach 1824-1828 niemieccy koloniści wznieśli na ruinach zamku neogotycki kościół ewangelicki. Budynek połączono z zachowaną średniowieczną wieżą, którą po 1860 roku przystosowano do funkcji dzwonnicy. Parafia ewangelicko-augsburska korzystała z obiektu do 1945 roku.

Nie jest to kościół Świętej Rodziny. Katolicka świątynia pod tym wezwaniem znajduje się w innej części Przedcza i została zbudowana w latach 1904-1909.

Po II wojnie światowej dawny kościół ewangelicki zamieniono w magazyn zbożowy. W latach siedemdziesiątych przeprowadzono remont, podczas którego zabezpieczono fragment muru obronnego, odsłonięto loch więzienny i zamontowano w wieży metalowe schody. Od 1977 roku w budynku działa Miejsko-Gminny Ośrodek Kultury.

Co zachowało się z zamku?

Podczas wizyty warto zwrócić uwagę na:

• okrągłą wieżę z XIV wieku,
• dawny loch więzienny,
• fragment kamiennego muru od strony jeziora,
• ślady średniowiecznych piwnic i przyziemia,
• bryłę dawnego kościoła ewangelickiego,
• połączenie gotyckiej wieży z neogotyckim budynkiem,
• położenie wzgórza nad Jeziorem Przedeckim.

Zachowane obiekty nie tworzą kompletnego średniowiecznego zamku. Największą wartość ma możliwość rozpoznania kolejnych warstw historii: od gotyckiej warowni przez XIX-wieczną świątynię po współczesny ośrodek kultury.

Warto wiedzieć przed wizytą

Czy można wejść do środka?

W budynku działa Miejsko-Gminny Ośrodek Kultury, a nie muzeum zamkowe ze stałą trasą, kasą i regularnym harmonogramem zwiedzania. Narodowy Instytut Dziedzictwa wskazuje, że założenie jest dostępne do oglądania z zewnątrz.

Nie znalazłem aktualnego potwierdzenia, że wejście na wieżę i do lochu jest regularnie dostępne dla turystów. Możliwość zobaczenia wnętrza może zależeć od pracy ośrodka, odbywających się zajęć i wcześniejszego uzgodnienia wizyty.

Bilety i godziny

Nie opublikowano stałego cennika turystycznego ani godzin wejścia na wieżę. Nie należy więc obiecywać zwiedzania po przyjeździe bez zapowiedzi.

Teren wokół obiektu można obejrzeć podczas spaceru, natomiast przed planowanym wejściem do budynku najlepiej skontaktować się z Miejsko-Gminnym Ośrodkiem Kultury.

Ile czasu przeznaczyć?

Na obejrzenie zespołu z zewnątrz, fragmentów murów oraz spacer w stronę jeziora wystarczy około 20-30 minut.

Wizyta może potrwać około godziny, gdy uda się wejść do wnętrza podczas wydarzenia albo po wcześniejszym uzgodnieniu z zarządcą.

Parking

Przy zamku nie działa duży parking przeznaczony wyłącznie dla turystów. Samochód należy pozostawić w dozwolonym miejscu przy ulicy Zamkowej lub w centrum Przedcza, nie blokując dojazdu do ośrodka kultury i sąsiednich posesji.

Zamek z dziećmi

Wieża, loch więzienny i opowieść o moście zwodzonym mogą zainteresować starsze dzieci. Warto jednak wyjaśnić, że oglądany budynek jest w dużej części XIX-wiecznym kościołem, a nie zachowanym w całości zamkiem Kazimierza Wielkiego.

Podczas spaceru nad jeziorem dzieci powinny pozostawać pod opieką, szczególnie na stokach wzgórza oraz w pobliżu brzegu.

Legenda o podziemnym przejściu

Opowieść o tunelu prowadzącym z Przedcza aż do Kłodawy należy traktować jako lokalną legendę. Nie ma potwierdzenia archeologicznego istnienia wielokilometrowego podziemnego korytarza.

Zachowany loch w dolnej części wieży był więzieniem, a nie początkiem udokumentowanego przejścia prowadzącego poza zamek.

Co warto zobaczyć w pobliżu?

Wizytę można połączyć z odwiedzeniem:

• Jeziora Przedeckiego i terenów rekreacyjnych,
• rynku i klasycystycznego ratusza,
• zabytkowych jatek miejskich,
• kościoła Świętej Rodziny,
• Kopalni Soli w Kłodawie,
• ruin zamku w Kole,
• grobowców kujawskich w Wietrzychowicach i Sarnowie.

Dlaczego warto zobaczyć Zamek w Przedczu?

Zamek w Przedczu jest ciekawym przykładem obiektu, którego pozostałości otrzymały zupełnie nową funkcję. Średniowieczna wieża Kazimierza Wielkiego została połączona z neogotyckim kościołem ewangelickim, a całość służy obecnie działalności kulturalnej.

Nie jest to rozległa warownia z przygotowaną trasą turystyczną. Warto ją jednak zobaczyć ze względu na zachowaną wieżę, położenie nad jeziorem i nietypowe zestawienie architektury gotyckiej z XIX-wieczną przebudową.