Pałac Stanisława Augusta Poniatowskiego

Pałac Stanisława Augusta Poniatowskiego w Kozienicach - ślady królewskiej rezydencji

Zespół pałacowo-parkowy w Kozienicach łączy historię Jagiellonów, Stanisława Augusta Poniatowskiego, XIX-wiecznych właścicieli rezydencji oraz wojenne zniszczenia.

Trzeba jednak pamiętać, że stojący dziś pośrodku kompleksu budynek nie jest oryginalnym pałacem królewskim. Dawna rezydencja została spalona we wrześniu 1939 roku, a po wojnie jej ruiny rozebrano. W latach 1957-1961 w tym miejscu wzniesiono budynek administracyjny, obecnie zajmowany przez Urząd Miejski.

Najcenniejszym zachowanym elementem dawnego zespołu jest lewa oficyna pałacowa, w której działa Muzeum Regionalne im. prof. Tomasza Mikockiego.

Królewskie początki Kozienic

Kozienice były związane z monarchami znacznie wcześniej niż powstał murowany pałac. W 1429 roku miejscowość stała się własnością królewską, a Władysław Jagiełło zatrzymywał się tutaj podczas podróży i polowań w okolicznych lasach.

W drewnianej siedzibie królewskiej 1 stycznia 1467 roku urodził się Zygmunt Jagiellończyk, późniejszy król Polski Zygmunt I Stary.

Wydarzenie upamiętnia kamienna kolumna wzniesiona w 1518 roku, zaliczana do najstarszych zachowanych świeckich pomników w Polsce. Na jednej z płyt przedstawiono króla klęczącego przed krucyfiksem.

Pałac Stanisława Augusta

Budowę murowanej rezydencji rozpoczęto w 1776 roku na polecenie Stanisława Augusta Poniatowskiego. Projekt przygotował Franciszek Placidi, królewski architekt i zarządca ekonomii kozienickiej.

Główny korpus ukończono około 1778 roku, a prace przy oficynach, stajniach, wozowniach i ogrodzie trwały jeszcze później. Po śmierci Placidiego przy otoczeniu zespołu pracował Jan Kanty Fontana.

Pałac był wypoczynkową i myśliwską rezydencją monarchy, a nie warownią. Reprezentacyjny korpus główny otaczały oficyny i zabudowania gospodarcze, tworzące symetryczny zespół połączony z parkiem.

XIX-wieczna przebudowa

Po upadku powstania listopadowego dobra kozienickie otrzymał rosyjski generał Iwan Dehn. Z czasem kompleks przystosowano do potrzeb jego rodziny.

Największe zmiany nastąpiły w latach 1896-1900 z inicjatywy Olgi von Larskiej, wnuczki generała. Francuski architekt Franciszek Arveuf nadał zabudowaniom formy inspirowane renesansem francuskim, z wysokimi dachami, dekoracyjnymi szczytami i wieżyczkami.

Dzisiejszy wygląd zachowanej oficyny muzealnej pochodzi przede wszystkim z tej fazy. Nie odtwarza więc pałacu Stanisława Augusta, lecz pokazuje autentyczny XIX-wieczny etap rozwoju rezydencji.

Zniszczenie pałacu

We wrześniu 1939 roku niemieccy żołnierze spalili główny pałac oraz prawą oficynę. Ocalała lewa oficyna.

Po wojnie nie zdecydowano się na rekonstrukcję królewskiej rezydencji. W miejscu korpusu głównego wzniesiono budynek administracyjny, a w latach 90. XX wieku powstała nowa prawa oficyna.

Dzisiejszy kompleks zachowuje ogólny układ historycznego założenia, ale składa się z budynków pochodzących z różnych okresów.

Muzeum Regionalne

W zachowanej lewej oficynie działa Muzeum Regionalne im. prof. Tomasza Mikockiego.

Zbiory obejmują historię, archeologię, etnografię i sztukę związaną z Kozienicami i regionem. Można zobaczyć między innymi dokumenty, fotografie, militaria, zabytki archeologiczne oraz dawne przedmioty codziennego użytku.

Ważną częścią placówki jest Galeria Malarstwa im. Stanisława Westwalewicza.

Szczególnie interesujące są archiwalne fotografie nieistniejącego pałacu, pozwalające porównać obecny zespół z wyglądem rezydencji przed zniszczeniem w 1939 roku.

Co warto zobaczyć?

Podczas wizyty warto zwrócić uwagę na:

• zachowaną oficynę z Muzeum Regionalnym,
• centralny budynek stojący w miejscu dawnego pałacu,
• reprezentacyjny dziedziniec,
• kolumny-latarnie i pozostałości dawnej bramy,
• kopie rzeźb przedstawiających polowanie na dzika i niedźwiedzia,
• kolumnę upamiętniającą narodziny Zygmunta Starego,
• zabytkową wieżę,
• Park Królewski,
• cmentarz rodziny Dehnów.

Nie ma tu odtworzonych apartamentów Stanisława Augusta ani oryginalnej królewskiej sali balowej. Największą wartością jest możliwość poznania historii zespołu na podstawie zachowanych fragmentów, muzealnych zbiorów i dawnych fotografii.

Park Królewski

Za zabudowaniami rozciąga się zabytkowy park krajobrazowy opadający w kierunku doliny Zagożdżonki.

Zachowały się w nim stare drzewa, aleje, polany, zbiorniki wodne oraz niewielki cmentarz rodziny Dehnów.

Spacer po parku jest dobrym uzupełnieniem wizyty w muzeum i pozwala zobaczyć cały zespół w szerszym, krajobrazowym kontekście.

Jak wygląda zwiedzanie?

Muzeum mieści się na parterze zachowanej oficyny i można je zwiedzać indywidualnie.

Na obejrzenie wystaw warto przeznaczyć około 45-90 minut. Spacer po dziedzińcu, przy kolumnie Zygmunta Starego i w Parku Królewskim może wydłużyć pobyt do około 2-3 godzin.

Wystawy czasowe zmieniają się, dlatego przed wizytą warto sprawdzić aktualny program.

Zespół z dziećmi

Rodzinną wizytę można połączyć ze spacerem po parku. Dzieciom warto opowiedzieć o narodzinach Zygmunta Starego, królewskich polowaniach oraz o pałacu, który znamy dziś głównie z fotografii i zachowanych fragmentów.

Muzealne zabytki archeologiczne, militaria i dawne przedmioty codziennego użytku mogą być szczególnie interesujące dla starszych dzieci.

Informacje praktyczne

Wstęp. Muzeum jest obecnie dostępne bezpłatnie.

Godziny. Placówka działa od wtorku do niedzieli. Dokładny harmonogram warto sprawdzić przed przyjazdem.

Dostępność. Wszystkie sale wystawowe znajdują się na parterze. Wejście wyposażono w podjazd, a w budynku znajduje się dostosowana toaleta.

Parking. Przy kompleksie dostępne są miejsca postojowe, w tym stanowiska dla osób ze szczególnymi potrzebami.

Pies asystujący. Do muzeum można wejść z psem przewodnikiem lub psem asystującym.

Atrakcje w pobliżu

W okolicy warto odwiedzić Puszczę Kozienicką z trasami pieszymi i rowerowymi oraz Jezioro Kozienickie.

Podczas dłuższej wycieczki można pojechać do Czarnolasu, gdzie znajduje się muzeum Jana Kochanowskiego, albo zobaczyć zabytkowy zespół pobenedyktyński w Opactwie nad Wisłą.

Dlaczego warto odwiedzić?

Zespół pałacowo-parkowy w Kozienicach pokazuje kilka warstw historii miasta - od jagiellońskiego dworu myśliwskiego i narodzin Zygmunta Starego przez rezydencję Stanisława Augusta po XIX-wieczną przebudowę i zniszczenia wojenne.

Choć główny pałac nie zachował się, zabytkowa oficyna z muzeum, kolumna Zygmunta Starego, reprezentacyjny dziedziniec i Park Królewski tworzą interesujący cel wycieczki. Dodatkowym atutem jest bezpłatny wstęp do muzeum i możliwość połączenia zwiedzania ze spacerem.