Projekt Riese

Projekt Riese - tajemnicze podziemia Gór Sowich i historia niewolniczej pracy

Projekt Riese, czyli po niemiecku „Olbrzym”, był ogromnym przedsięwzięciem budowlano-górniczym realizowanym przez III Rzeszę od 1943 roku w Górach Sowich oraz pod Zamkiem Książ. Do końca wojny powstały kilometry sztolni, podziemne hale, żelbetowe korytarze oraz rozbudowana infrastruktura naziemna, ale całego projektu nigdy nie ukończono.

Dziś znanych jest siedem głównych zespołów: Książ, Jugowice, Włodarz, Rzeczka, Soboń, Osówka i Gontowa. Część została przygotowana do bezpiecznego zwiedzania, pozostałe są niedostępne lub wymagają specjalistycznego oprowadzania.

Co warto zobaczyć?

Najlepiej przygotowane dla turystów są trzy kompleksy położone w Górach Sowich.

Podziemne Miasto Osówka pozwala zobaczyć rozległe korytarze, wysokie wyrobiska oraz częściowo obetonowane fragmenty systemu. Na powierzchni zachowały się również zagadkowe konstrukcje określane współcześnie jako „Kasyno” i „Siłownia”. Dostępnych jest kilka wariantów zwiedzania, w tym podstawowa trasa historyczna.

Sztolnie Walimskie - kompleks Rzeczka tworzą trzy równoległe sztolnie połączone dużymi halami. Ekspozycja przedstawia zarówno techniczną stronę budowy, jak i losy ludzi zmuszanych do pracy przy Riese.

Kompleks Włodarz jest największym znanym zespołem Riese udostępnionym turystom. Szczególną atrakcją jest fragment zalanych podziemi pokonywany łodziami.

Osobną częścią historii projektu są podziemia Zamku Książ, położone około 50 metrów pod dziedzińcem zamku.

Jak wygląda zwiedzanie?

Projekt Riese nie jest jednym obiektem z jednym biletem. Poszczególne kompleksy mają odrębnych zarządców, trasy, bilety i harmonogramy.

Osówkę, Rzeczkę i Włodarz zwiedza się po przygotowanych trasach. W zależności od obiektu zwiedzanie odbywa się z przewodnikiem lub według zasad określonych przez zarządcę.

Na pojedynczy kompleks warto przeznaczyć około 1,5-2 godzin wraz z wejściem, zwiedzaniem i obejrzeniem ekspozycji.

W podziemiach przez cały rok panuje niska temperatura i wysoka wilgotność. Nawet latem warto zabrać ciepłą odzież i pełne buty z dobrą podeszwą.

Historia Projektu Riese w skrócie

Budowę rozpoczęto w 1943 roku. Początkowo prace prowadziła specjalnie utworzona organizacja przemysłowa, a w 1944 roku przedsięwzięcie przejęła Organizacja Todt, odpowiedzialna za największe inwestycje militarne III Rzeszy.

Oprócz podziemnych korytarzy budowano drogi, mosty, kolejki wąskotorowe, magazyny, rurociągi, sieci energetyczne oraz obozy pracy.

Prace trwały niemal do końca wojny. W 1945 roku, w związku ze zbliżaniem się Armii Czerwonej, budowę przerwano i kompleksy pozostawiono niedokończone.

Więźniowie AL Riese

Najtragiczniejszą częścią historii Riese są losy ludzi zmuszanych do pracy przy jego budowie.

Od 1944 roku utworzono Arbeitslager Riese, system podobozów podporządkowanych obozowi koncentracyjnemu Gross-Rosen. Obejmował on 13 obozów oraz szpital obozowy.

Przez AL Riese przeszło około 13 tysięcy żydowskich więźniów pochodzących z wielu państw Europy, przede wszystkim z Węgier i Polski.

Około 5 tysięcy osób zmarło wskutek głodu, chorób, wycieńczenia, wypadków i brutalnych warunków niewolniczej pracy.

Więźniowie drążyli sztolnie, transportowali urobek, betonowali korytarze, budowali drogi i torowiska oraz rozładowywali materiały budowlane.

Dlatego Riese należy poznawać również jako miejsce pamięci o ofiarach nazistowskiego systemu pracy niewolniczej.

Do czego miał służyć Riese?

Pełnego przeznaczenia wszystkich obiektów nigdy jednoznacznie nie ustalono.

Najlepiej udokumentowany plan zakładał budowę nowej, chronionej przed bombardowaniami kwatery Adolfa Hitlera i naczelnego dowództwa III Rzeszy. Szczególną rolę miał prawdopodobnie odgrywać Zamek Książ.

Nie jest jednak pewne, czy wszystkie kompleksy miały pełnić tę samą funkcję. Niektóre mogły być planowane jako zaplecze techniczne, magazynowe lub związane z produkcją wojenną.

Brak pełnej dokumentacji i niedokończenie inwestycji sprawiają, że część pytań pozostaje bez odpowiedzi.

Tajemnice i legendy

Riese od dziesięcioleci przyciąga poszukiwaczy tajemnic. Z podziemiami łączono m.in. Bursztynową Komnatę, Złoty Pociąg, tajne laboratoria i broń atomową.

Żadna z tych teorii nie została wiarygodnie potwierdzona.

Możliwe jest istnienie zasypanych lub niedostępnych fragmentów sztolni, ale nie ma podstaw, aby przedstawiać jako fakt istnienie kompletnego „drugiego poziomu” czy ogromnej nieodkrytej sieci tuneli.

Informacje praktyczne

Najłatwiej dostępne kompleksy: Osówka, Sztolnie Walimskie - Rzeczka, Włodarz oraz podziemia Zamku Książ.

Czas zwiedzania: około godziny na samą trasę podziemną; razem z wejściem i ekspozycjami warto zaplanować 1,5-2 godziny na jeden obiekt.

Temperatura: w podziemiach jest chłodno przez cały rok. We Włodarzu temperatura wynosi około 7°C.

Ubiór: warto zabrać bluzę lub kurtkę oraz pełne buty z antypoślizgową podeszwą.

Dzieci: ograniczenia wiekowe zależą od wybranej trasy. Przed przyjazdem należy sprawdzić regulamin konkretnego kompleksu.

Nieudostępnione sztolnie: nie wolno samodzielnie wchodzić do zamkniętych wyrobisk. Grożą tam zawalenia, zalania, niezabezpieczone szyby i utrata orientacji.

Bilety i godziny: każdy kompleks działa niezależnie, dlatego szczegóły należy sprawdzić bezpośrednio przed wizytą.

Atrakcje w pobliżu

Poznawanie Riese warto połączyć z odwiedzeniem:

• Zamku Książ,
• Muzeum Gross-Rosen w Rogoźnicy,
• Zamku Grodno,
• Pałacu Jedlinka,
• Wielkiej Sowy,
• Głuszycy,
• Walimia,
• Wałbrzycha.

Osówkę, Rzeczkę i Włodarz najlepiej rozłożyć na co najmniej dwa dni. Zamek Książ i Muzeum Gross-Rosen warto potraktować jako kolejne ważne punkty osobnej lub dłuższej wycieczki.

Dlaczego warto poznać Projekt Riese?

Projekt Riese robi wrażenie skalą niedokończonych podziemi i ogromem prac wykonanych w krótkim czasie. Surowe sztolnie, wielkie hale i betonowe konstrukcje pozwalają zobaczyć jeden z najbardziej niezwykłych projektów budowlanych III Rzeszy.

Najważniejsza jest jednak historia ludzi. Za powstaniem podziemi kryje się niewolnicza praca tysięcy więźniów Gross-Rosen i śmierć około pięciu tysięcy z nich. Dlatego zwiedzanie Riese powinno łączyć poznawanie wojennej historii i techniki z pamięcią o ofiarach.